Thơ  BI GING

Bi Ging v bi thơ của chng chăn b


L người may mắn trn đường học vấn, nhưng Bi Ging lun lun ph ngang. ng từng th nhận rằng mnh khng c định học lấy bằng cấp. Bỏ học, ng theo chn đn b rong ruổi khắp cc vng đồi ni. Trong qung thời gian đ, ng viết "Nỗi lng T Vũ", bi thơ chứa hng loạt tưởng lạ lng.

Bi Ging sinh ngy 17/12/1926 tại lng Thanh Chu thuộc x Vĩnh Trinh, huyện Duy Xuyn, tỉnh Quảng Nam. Thn sinh của Bi Ging l ng Bi Thuyn, thuộc đời thứ 16 của dng họ Bi ở Quảng Nam. Do người vợ chnh qua đời sớm, ng lấy người vợ kế l b Huỳnh Thị Kiền.

Bi Ging l con thứ 2 của ng Bi Thuyn với b Huỳnh Thị Kiền, nhưng l con thứ 5 nếu tnh tất cả cc anh em. Khi vo Si Gn, ng được gọi theo cch gọi miền Nam l Su Ging. Bi Ging cũng tỏ ra thch th với tn gọi ny. Thỉnh thoảng ng cũng tự xưng ci tn thứ đ trong những cu thơ của mnh. Sau ny trong một bi thơ kh hi hước, Bi Ging viết: "Ủa, phải anh Su Ging đ khng?/ V c c phải c Bng năm no?/ Anh cn nhớ r, i chao/ Vợ chồng ti cũng lc no nhớ anh/ Anh đin m dzui dzẻ thập thnh/ Cn chng ti tỉnh m đnh buồn thiu".

ng Bi Văn Vịnh, người em ruột cng cha cng mẹ khc của Bi Ging, kể lại, sau khi học xong bậc tiểu học ở trường Bảo An tại huyện Điện Bn tỉnh Quảng Nam, Bi Ging được gia đnh cho ra Huế tiếp tục học ở trường Trung học Thuận Ha. Năm 1945, khi đang học lớp Đệ Tứ th thời thế thay đổi. Đại chiến thế giới thứ hai nổ ra, Nhật hất cẳng Php, rồi Cch mạng Thng Tm thnh cng. Nhưng sau đ ng cũng kịp đậu bằng Thnh Chung. Bi Ging ln đường đi theo khng chiến. Năm 1950, khi c kỳ thi t ti đặc biệt do Lin khu V tổ chức, Bi Ging dự thi v đậu T ti 2 văn chương, rồi ln đường ra Lin khu IV, tới H Tĩnh, để tiếp tục vo học đại học. Từ Quảng Nam thuộc Lin khu V ra tới H Tĩnh thuộc Lin khu IV phải đi bộ theo đường mn trn ni hơn một thng rưỡi trời. Nhưng khi ra đến nơi, khng hiểu sao ngay trong ngy khai giảng, Bi Ging đ quyết định bỏ học để quay ngược trở về Quảng Nam.

Bỏ học trở về nh, ng theo chn đn b rong ruổi khắp cc vng đồi ni. Sau ny ng c sng tc bi thơ Nỗi lng T Vũ in trong tập Mưa nguồn để kỷ niệm khoảng thời gian ny. Một số ti liệu cho rằng Bi Ging đ c nhiều năm chăn d, nhưng thực ra ng chỉ trải qua 2 năm chăn b, từ 1950 đến 1952 trn vng rừng ni Trung Phước. C lẽ đy l qung đời lng mạn nhất của ng. V ng đ gọi qung thời gian ny l 15 năm chăn d, như T Vũ ngy xưa. Nhớ lại những thng ngy ny, ng viết: "Ti bỏ học, chẳng biết chi sch vở. Chạy về qu lm thằng chăn b. Bao nhiu thơ lm ra, ti m thầm tặng hết cho chuồn chuồn chu chấu!".

Bi thơ Nỗi lng T Vũ di đến 60 cu, được nhiều người thch đọc. Bi thơ với những lời thơ hết sức thiết tha, đằm thắm, ng dnh cho những nng thơ đặc biệt của ng l những con b, đọc ln nghe rất th vị. Trong bi thơ, ng xưng anh với những con b m ng đ biến chng thnh d cho giống chuyện T Vũ ngy xưa v gọi chng l em: "Chiều hm nay bn ch vng chễm chện/ Anh lặng nghe em b h bn sườn đồi". ng tặng cc nng thơ của ng những chiếc vng bằng my m ng tự đan đủ mu sắc như người ta tặng kỷ vật cho người mnh yu: "Ny em Đen chiếc vng vng tươi lắm/ Ny em Vng chiếc trắng h mờ đu/ Ny em Trắng chiếc hồng cng lng lnh/ Ny đy em Hoa C hỡi! Chiếc nu". Mỗi nng d một chiếc vng, ng tự tay đeo vo cổ cc nng v thủ thỉ: "Ngẩng đầu ln! D ơi anh thong thả/ Đeo vng vo em nghển cổ cong xinh/ Ngẩng đầu ln! Đy lng anh vng đ/ Gửi gắm vo vng my nhuộm tơ duyn". Tặng xong kỷ vật cho cc nng d rồi ng mới thề thốt: "V giờ đy một lời thề đ thốt/ Nghn thu sau đồi ni chứng cho ta/ Cao lời ca b h em cng thốt/ Ha cng lời anh nghẹn nỗi thiết tha".

Lấy d, thực chất l b, lm nng thơ quả l một chuyện xưa nay chưa c ai lm. Nhưng đng kinh ngạc hơn nữa l ng so snh chuyện đeo vng my cho d với việc trao vng cầu hn cho vị hn th của mnh: "Ngẩng đầu ln nhn anh mờ mắt lệ/ Từ lần đầu vng ngọc tuổi hai mươi/ Trao người em trăm năm lời ước thệ/ Đy lần đầu cảm động nhất m thi". Trong lần xuất bản đầu tin của tập Mưa nguồn, Bi Ging cn ghi ch r khổ thơ ny l, ngy ng cưới vợ, ci giy pht đeo chiếc vng đnh hn kỳ diệu ấy khng lm ng xc động bằng by giờ đeo vng my cho d! Thật l một cảm xc khc người. Sau ny chng ta sẽ thấy, thứ cảm xc ny khng phải do ng cố nặn ra cho thnh bi thơ lạ m đ l những g diễn ra thực tế trong tm tr ng.

Nỗi lng T Vũ l một bi thơ độc đo bởi đối tượng cảm xc của tc giả khng phải l cảnh đẹp, l người thơ m l những con d. Bi thơ khng giống ai đ c những đoạn thơ đẹp lạ lng:



"Em nhớ hay khng hồn hoa dại cỏ
Những ngậm ngi đầu ni canh khuya
Vng cao gt nai đầu bung hi sợ
Gi cy rung trt l mộng tan la"...

 

Gửi l đầu cy

Em về ngắm l đầu cy
Mốt mai từ gi ngn cy mun vn
Ti về chn suối lang thang
Tm em kiếp trước theo trng giang tri
Ngổn ngang kỷ niệm nỗi đời
Trong lồng chim ht (!) ngoi trời gi bay


BI GING

 

Bi ging v nỗi lng T Vũ

Phạm Xun i

Ti đọc bi thơ Nỗi Lng T Vũ của Bi Ging lần đầu tin vo thập nin 50, trn tờ Phổ Thng do ng Vũ Quốc Thc chủ trương, xuất bản tại H Nội trước cuộc di cư năm 1954. Tuổi học sinh, đọc l ti m bi ấy ngay, nỗi m gần giống như khi đọc Les toiles của Alphonse Daudet, c lẽ với nhiều cảm động hơn. Một bn l chng chăn d giữa rừng ni với tnh yu bầy d của mnh, một bn l chng chăn cừu với mối tnh chớm nở với c con gi ng chủ. Tuổi thanh thiếu nin dễ "bắt" những rung động ấy lắm. V ti khng ngờ "mối tnh" của ti với Nỗi Lng T Vũ của Bi Ging lại dai dẳng đến thế, sau ny ti đ đọc nhiều thơ, văn của anh, đ quen biết anh, nhưng hnh ảnh chng chăn d trn ni trong một buổi chiều "ước thệ" với những vng đeo cổ d v cổ chnh mnh vẫn ở mi trong lng ti như một vng trong sng thuộc vo tuổi trẻ. Tuổi trẻ của tc giả, v sau đấy, của ti

Chng ta hy cng đọc lại bi thơ:

 

NỖI LNG T VŨ
(Kỷ niệm một đoạn đời 15 năm chăn d ở ni đồi Trung Việt Nam Ngi Bnh Ph )

Đồi tăm tắp chạy về m chn ni
San st đồi phủ phục quấn ni xanh
Chiều xuống rồi tơ lng rộn rng rối
Trời ni đồi ngy ngất nhảy d nhanh

*

Thi từ nay tha hồ em mặc sức
Nhảy ma tung sườn ni vt ging khe
Thi từ nay tha hồ em mặc sức
Vang vang ln đồi ni giọng be be

*

Những bận no Tr Linh qua Đ Dừng Hn Dựng
Di Ching về Phường Rạnh ngược Khe Rinh
Bao lần anh cng chng em lận đận
Bn ba qua r rậm luống rng mnh

*

Những bận no Quế Sơn R R con suối ngược
Nước tri nguồn nước lũ xuống phăng phăng
Những bận no mịt mng mưa gi ướt
Đẫm thn mnh co rm lạnh như băng

*

Em nhớ hay khng? hồn hoa dại cỏ
Những ngậm ngi đầu ni canh khuya
Vng cao gt nai đầu trung hi sợ
Gi cy rung trt l mộng tan la

*

Nhưng từ nay Gip Nam anh đng trại
Cố định rồi - em khỏi ngại ngy đm
Dưới nắng mưa tha phương du mục mi
Cay đắng từng, bi ngọt mặn m thm

*

Chiều hm nay bn ch vng chễm chện
Anh lặng nghe em b h bn sườn đồi
Khoanh mấy vng tay anh thoăn thoắt bện
Vng cho em từng chiếc sắp xong rồi

*

Chiều đ xuống em đ no n chắc
Hut t v! em xm xt lại anh đeo cho
Mỗi chng em mỗi vng my mỗi sắc
Lại mau đy! to nhỏ cổ anh so

*

Ny em Đen chiếc vng vng tươi lắm
Ny em Vng chiếc trắng h mờ đu
Ny em Trắng chiếc hồng cng lng lnh
Ny em Hoa C * hỡi! chiếc nu

*

Ngẩng đầu ln! d ơi anh thong thả
Đeo vng vo em nghển cổ cong xinh
Ngẩng đầu ln! đy lng anh vng đ
Gửi gắm vo vng my nhuộm tơ duyn

*

Ngẩng đầu ln nhn anh mờ mắt lệ
Từ lần đầu vng ngọc tuổi hai mươi
Trao người em trăm năm lời ước thệ
Đy lần đầu cảm động nhất m thi **

*

Vng em xong, vng anh dnh ring chiếc
Dnh ring mnh - d hỡi hiểu v sao
V lng anh luống m thầm tha thiết
Gn đời mnh trọn kiếp với D Sao

*

Nhn anh đy cc em Vng Đen Trắng
Ta Hoa C lổ đổ thấu lng chưả
Từ từ đưa chiếc vng ln thủng thẳng
Anh từ từ đưa xuống cổ đong đưa

*

V giờ đy một lời thề đ thốt
Nghn thu sau đồi ni chứng cho ta
Cao lời ca b h em cng thốt
Ha cng lời anh nghẹn nỗi thiết tha

*

V giờ đy hong hn mờ chĩu nặng
Bốn bề trn lan bng mịt mng sa
Xếp hng ngay nhanh ln hng ngũ thẳng
Rập rng về bế hế rập rng ca


 


* D Hoa C c lng lổ đổ ta hồng xem như hoa c vậỵ Đẹp v cng. Nhất l những buổi chiều, sắc lng ng ả dưới nắng vng - xa xa hnh bng d rực rỡ nổi bật trn triền ni xanh lợ D Hoa C cn gọi l D Sao (v lng lổ đổ sng như sao).

** ni ci lần đầu, thuở hai mươi tuổi, trao ci vng ngọc cho vị hn th m khng cảm động bằng lần đầu đeo vng cho d vậỵ



Một bi thơ cảm động m tả việc chăn d ở vng đồi ni Quảng Nam v tnh yu bầy d của tc giả, với cc hnh ảnh v cng nn thợ Nhưng cu đề từ ở đầu bi: Kỷ niệm một đoạn đời 15 năm chăn d ở ni đồi Trung Việt - Nam Ngi Bnh Ph gy thắc mắc cho nhiều người, trong đ c ti. Trong những dịp gặp Bi Ging trước năm 1975 v gần đy, đầu thập nin 90, ti đều qun nhờ anh giải thch những điều r rng l ni qu ln: về thời gian, khng lm g c chuyện Bi Ging đi chăn d trong 15 năm, về khng gian th cả vng ni đồi Nam Ngi Bnh Ph l qu lớn đối với địa bn chăn d thật của nh thi sĩ. By giờ ti đnh tm cch giải thch cu ấy một mnh vậỵ

Cng việc chăn d của Bi Ging chỉ c vo một thời gian ngắn tại ni đồi huyện Quế Sơn tỉnh Quảng Nam, trong khoảng từ 1945 đến 1952 l năm anh "nhảy đồn" để về thnh phố. Cu đề từ trn về thời gian v khng gian đều được nới di v rộng ra, để nhằm gợi một ci g đấy nhiều hơn l để tường trnh một giai đoạn của đời tc giả. "Mười lăm năm" c lẽ được mượn từ đoạn đời tri nổi của nng Kiều, một khoảng thời gian trở thnh chuẩn mực để chỉ nỗi trắc trở lnh đnh; trong giới văn học, "mười lăm năm lưu lạc" gần như thnh một thnh ngữ. V miền ni đồi bốn tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngi, Bnh Định, Ph Yn gợi nn ci khng gian Lin khu Năm trong thời khng chiến chống Php m Bi Ging đ đi lại nhiều lần. Thời gian ấy, khng gian ấy sẽ hỗ trợ cho khng kh v nỗi lng của chng T Vũ mới, v lm cho mối tnh của chng với bầy d thấm đượm một mu sắc ring. Mười lăm năm ni ln một nỗi trun chuyn, mượn số năm lưu lạc của nng Kiều để chỉ một thời gian ngắn hơn nhiều của đời mnh, Bi Ging c lẽ đ c tin cảm về nỗi bất trắc lớn lao của dn tộc trong vng vy khng thot được của chủ nghĩa cộng sản. V ni rừng Nam Ngi Bnh Ph l một khng gian đặc biệt của thời ấy, lc ph hết phố phường biệt ly đời gấm hoa, đời sống cả một vng giai đoạn đầu khng chiến nhuốm đầy vẻ tươi sng ho hng d rất kham khổ th sơ, nhưng từ đầu thập nin 50 bắt đầu xuất hiện cc vệt đen của đấu tranh giai cấp v việc p buộc đổ vo một khun tất cả mọi sinh hoạt tinh thần, tư tưởng -- ci khun mc xt.

Nỗi lng T Vũ l nỗi lng của kẻ lưu đỵ T Vũ l một nhn vật bn Tu thời Hn Vũ Đế, khi đi sứ sang Hung N đ bị nước ny giữ lại, bắt đi chăn d trong 19 năm, gọi l T Vũ Mục Dương. Bi Ging học ở kinh đ Huế, năm 1945 ở vo tuổi 19, đầu c đang trong cơn khao kht rộng mở đến bao chn trời kiến thức, th v thời cuộc phải ngưng học đột ngột, về sống với xm lng rừng ni qu nh. Nhưng điều quan trọng l khi cuộc khng chiến bng nổ, vng Nam Ngi Bnh Ph thnh biệt lập với thế giới bn ngoị Một đời sống hon ton tự cấp tự tc, kể cả v nhất l về học thuật, văn ha, tư tưởng. Thời ấy nền gio dục của cả Khu Năm chỉ đến hết bậc trung học, muốn học đại học phải ra đến Khu Bốn mới c. Năm 1950 Bi Ging thử thời vận một lần với việc học vấn, ln đường đi dọc theo dy Trường Sơn ra đến H Tĩnh để theo học đại học tại đấỵ Nhưng ngay trong buổi khai giảng, sau khi nghe diễn văn của ng Viện trưởng th Bi Ging quyết định bỏ về khng học nữạ Bi diễn văn ấy c lẽ đ bắt đầu c dấu hiệu của sự n dịch dn tộc bằng hệ thức mc xt. Bi Ging thất vọng. Cc dự cảm đang biến thnh sự thật. Sau đ ng chỉ cn một con đường l tự biến mnh thnh T Vũ. Đ l sự tự lưu đy trn qu hương, với thức rất r rằng tư tưởng của mnh, đời sống tr tuệ của mnh đang bắt đầu bị vy khổn. Cuộc đời chăn d v hnh ảnh bầy d chỉ l lối thot mặt nổi của ring một người, trong một thời m bao nhiu dng vẻ phong ph bay bổng của tinh thần đang dần dần phải đưa hết vo trong một ci rọ.

R rng "đoạn đời 15 năm" v "ni đồi Trung Việt Nam Ngi Bnh Ph" l lối ni thậm xưng để thnh một loại mật ngn, nhằm chuyển tải một tm sự. Ngay cả việc chăn d cũng chỉ l một ci cớ. Thời gian, khng gian, cng việc ấy chỉ l cc khi niệm tượng trưng, nhờ đ gợi ln những tnh mng lung hơn về một thời điểm, một nơi chốn v một tnh trạng. Nội dung bi thơ chỉ thuần ty ni về việc chăn d v ci tnh của tc giả đối với bầy d, với hnh ảnh, tứ v ngn từ đẹp, nn thơ, độc đọ Duy chỉ tựa đề bi thơ v nhất l cu đề từ hơi lạ, khiến người đọc suy nghĩ, v tm cch đưa ra một giải thch. Nhưng đ l một mấu chốt khng thể khng giải của bi thơ Nỗi Lng T Vũ.
 


Người Con Gi.....

Người con gi hm nay mặc quần đỏ
V hm qua đ mặc chiếc quần đen
Đen v đỏ l hai mu rồi đ
Cũng như đời, đường hai nẻo xuống ln

Người con gi hm nay mặc quần trắng
V hm qua đ mặc chiếc quần hồng
Hồng v trắng l hai mu bẽn lẽn
Cũng như ni v rừng đều rất mực chnh vnh

Người con gi hm nay mặc quần tm
V hm qua đ mặc chiếc quần vng
Vng v tm l hai mu mỉm miệng
Mm mi cười v chm chm nhe răng

Người con gi hm nay mặc quần rch
V hm qua đ mặc chiếc quần lnh
Lnh v rch đều v cng trong sạch
Bởi v l lnh rch cũng long lanh.


Bi Ging

Trở lại đầu