Thơ HỮU LOAN

 

Nhà thơ Hữu Loan với Màu Tím
Điều ít biết về 'Màu tím hoa sim' của Hữu Loan

Đến nay, "Màu tím hoa sim" được xem là một trong những bài thơ t́nh hay nhất của thế kỷ 20 và là bài thơ đầu tiên được mua bản quyền bởi một doanh nghiệp với giá 100 triệu đồng. Nhưng quanh sự kiện này, cũng không ít độc giả c̣n thắc mắc về bản cũ và bản mới chỉnh sửa sau này của bài thơ.

Tại Sài G̣n, trước năm 1975, giới văn nghệ sĩ cũng như đông đảo bạn đọc yêu thích thơ nhạc đều rất quen thuộc với bài Màu tím hoa sim của nhà thơ Hữu Loan. Tuy bấy giờ tác giả đang sống ngoài Bắc, nhưng tác phẩm ấy đă chiếm một chỗ đứng trong ḷng người yêu thơ miền Nam. Bài thơ được giới thiệu không những qua sách báo, mà c̣n được phổ nhạc, hát rộng răi trên đài phát thanh, các buổi tŕnh diễn văn nghệ trên sân khấu đương thời, nhất là vào những năm thập niên 60 của thế kỷ 20. Bản Màu tím hoa sim thời ấy ngắn hơn bản tác giả công bố sau này. Nghĩa là dừng lại, chấm hết ở mấy câu: "Tôi hát trong màu hoa. Áo anh sứt chỉ đường tà. Vợ anh mất sớm, mẹ già chưa khâu" chứ không có thêm “Tôi ví vọng về đâu. Tôi với vọng về đâu. Áo anh nát chỉ dù lâu...” ở cuối bài như sau này.

So với bản Màu tím hoa sim "nay" th́ bản "xưa" tuy ngắn hơn nhưng ư thơ đi rất trọn nghĩa, trọn t́nh, không trúc trắc, không khiến người đọc phải dừng lại suy nghĩ. Nhà thơ có quyền sửa thơ của ḿnh, hoặc thêm vào những đoạn mới. Song về phía những độc giả đă cảm nhận, yêu thích, hoặc có những kỷ niệm gắn bó với Màu tím hoa sim theo bản cũ th́ khó "làm quen" với những đoạn mới, chữ mới, với hơi thơ có vẻ xa lạ với bài thơ từng biết. Do vậy, một số độc giả đă tỏ ra tâm đắc với bài Màu tím hoa sim trước kia. Nhưng dù Màu tím hoa sim bản "xưa" hay "nay" vẫn chỉ để viết về một người, một mối t́nh.

Đó là người vợ trẻ Đỗ Thị Lệ Ninh đă mất sau ngày cưới không lâu v́ chết đuối. Các anh của “nàng”, theo tài liệu của Hàn Anh Trúc là 3 người có thực ở chiến trường Đông Bắc. Đó là Đỗ Lê Khôi - tiểu đoàn trưởng hy sinh trên đồi Him Lam, Đỗ Lê Nguyên nay là Trung tướng Phạm Hồng Cư và Đỗ Lê Khang - nguyên Thường vụ Trung ương Đoàn. Hữu Loan kể và Hàn Anh Trúc ghi lại trong một cuốn biên khảo văn học rằng, bố vợ ông trước kia làm thanh tra nông lâm ở Sài G̣n nên “vợ ḿnh sinh ở trong ấy, quen gọi mẹ bằng má”, bài thơ mới có câu “má tôi ngồi bên mộ con đầy bóng tối”. Hàn Anh Trúc viết là Hữu Loan sáng tác bài thơ ngay tại mộ người vợ trẻ, rồi: "ghi vào chiếc quạt giấy để lại nhà một người bạn ở Thanh Hóa. Bạn anh đă chép lại và chuyền tay nhau suốt những năm chiến tranh". Điều đó đă được chính nhà thơ Hữu Loan xác nhận.

 

 

 
. Hữu Loan

Tên thật Nguyễn Hưũ Loan. Sinh năm 1915 tại làng Văn Hoàn xă Nga Lĩnh, huyện Nga Sơn Tỉnh Thanh Hóa. Theo học trường trung học Đào Duy Từ Thanh Hóa. Năm 1941 lên Hà Nội thi đổ tú tài, trở về Thanh Hóa dạy học. Năm 1943 theo phong trào kháng Pháp. Là một cây bút trong Nhân Văn Giai Phẩm nổi tiếng qua hai tác phẩm:

Cũng Những Thằng Nịnh Hót (thơ, trong giai phẩm Mùa Thu)
Lộn Ṣng (truyện, trong giai phẩm Mùa Đông).

Bài thơ Màu Tím Hoa Sim, viết để khóc người vợ đầu tiên của ông là Lê Đỗ Thị Ninh, được nhà thơ Nguyễn Bính công khai cho đăng trên Trăm Hoa ở Hà Nội năm 1956, sau nhiều năm được truyền miệng. Ngoài Màu Tím Hoa Sim, bài Hoa Lúa của ông cũng là một bài thơ t́nh được ưa thích. Qua hơn 30 năm bầm dập hiện nay, Ông sống khá vất vả tại quê nhà.


 

Màu Tím Hoa Sim

Nàng có ba người anh đi bộ đội
Những em nàng
Có em chưa biết nói

Khi tóc nàng c̣n xanh
Tôi người Vệ quốc quân
Xa gia đ́nh
Yêu nàng như t́nh yêu em gái
Ngày hợp hôn
Nàng không đ̣i may áo cưới
Tôi mặc đồ quân nhân
Đôi giầy đinh
Bết bùn đất hành quân
Nàng cười xinh xinh
Bên anh chồng độc đáo

Tôi ở đơn vị về
Cưới nhau xong là đi
Từ chiến khu xa
Nhớ về ái ngại
Lấy chồng thời chiến binh
Mấy người đi trở lại
Lỡ khi ḿnh không về
Th́ thương
Người vợ chờ
Bé bỏng chiều quê ...

Nhưng không chết
Người trai khói lửa
Mà chết
Người gái nhỏ hậu phương
Tôi về
Không gặp nàng
Má tôi ngồi bên mộ con đầy bóng tối
Chiếc b́nh hoa ngày cưới
Thành b́nh hương
Tàn lạnh vây quanh

Tóc nàng xanh xanh
Ngắn chưa đầy búi
Em ơi giây phút cuối
Không được nghe nhau nói
Không được nh́n một lần
Ngày xưa nàng yêu hoa sim tím
Áo nàng màu tím hoa sim
Ngày xưa
Một ḿnh
Đèn khuya
Bóng nhỏ
Nàng vá cho chồng tấm áo
Ngày xưa ...

Một chiều rừng mưa
Ba người anh trên chiến trường Đông Bắc
Biết tin em gái mất
Trước tin em lấy chồng
Gió sớm thu về rợn rợn nước sông
Đứa em nhỏ lớn lên
Ngợ ngàng trông ảnh chị
Khi gió sớm thu về cỏ vàng chân mộ chí

Chiều hành quân
Qua những đồi sim
Những đồi sim dài trong chiều không hết
Màu tím hoa sim
Tím chiều hoang biền biệt
Nh́n áo rách vai
Tôi hát trong màu hoa
"Áo anh sứt chỉ đường tà
Vợ anh, mất sớm, mẹ già chưa khâu ..."

Hữu Loan

 

Nhà thơ Hữu Loan, nay gần 90 tuổi, mới đây đă nhận đươc 100 triệu đồng VN của một công ty ở Việt Nam tên là Viteck VTB về tác quyền cho bài thơ nổi tiếng này. Từ trước đến nay chưa có bài thơ VN nào được mua với giá cao như vậy.

 

Thăm nhà thơ Hữu Loan và bàn luận về bài:

Mầu tím hoa sim 

của Hữu Loan

 

"T́nh đẹp, tâm thiêng, thơ sẽ sống măi"

- “Kể cũng lạ, tôi là anh học tṛ nghèo từ đồng cói Nga Sơn tự học, thi đậu tú tài rồi đi làm gia sư trong gia đ́nh cô Ninh để kiếm gạo, khi cô ấy đă đẹp nổi tiếng trường nữ sinh Thanh Hóa. Không ngờ cô con gái nhà giàu nhưng lại đem ḷng anh giáo nghèo là tôi.”

Lần theo sự kiện Màu tím hoa sim - một trong những bài thơ t́nh hay nhất thế kỷ vừa có tác quyền trị giá 100 triệu đồng, chúng tôi t́m về làng Vân Hoàn, xă Nga Lĩnh, huyện Nga Sơn
(Thanh Hóa) để mong gặp được nhà thơ Hữu Loan. Trái với mọi lời đồn thổi “ông già ấy lập dị lắm, không hề tiếp ai đâu”, nhà thơ đă dành cho chúng tôi hơn nửa ngày không chỉ với Màu tím hoa sim nổi tiếng, mà c̣n dốc bầu tâm sự về chữ “tâm”, chữ “t́nh” trong thơ ông.

Trong căn nhà cấp bốn đơn sơ tại làng Vân Hoàn, thi sĩ Hữu Loan ngồi im ĺm như một pho tượng sống trên chiếc ghế nhựa, sát chiếc tivi để nghe tiếng cho rơ nhưng mắt ông lại nh́n đau đáu ra khoảng vườn li ti bóng nắng, bóng dừa, bóng nhăn. Mái tóc trắng bạc x̣a lên hai bờ vai làm cho khuôn mặt hào hoa, đẹp lăo của ông thêm vẻ trầm lắng. Chiếc áo bông khoác xuề xoà trên vai không giấu nổi một vóc h́nh vốn to cao, vạm vỡ.

T́nh và tâm trong thơ

Được hỏi chuyện, thi sĩ nhớ lại cảm xúc khi ông Lê Văn Chính, giám đốc Công ty Vitek VTB, đến đặt 100 triệu đồng xin mua tác quyền bài thơ Màu tím hoa sim:

- Trước khi trao bản quyền bài thơ tôi suy nghĩ nhiều lắm. Phải mấy tuần sau tôi mới quyết. Lâu nay có nhiều người trong Nam ngoài Bắc kể cả người nước ngoài t́m gặp xin tôi chép lại bài thơ, nay nó được tung hẳn ra một cách đàng hoàng cũng là một điều vui. Một điều vui khác, lần đầu tiên vợ chồng tôi có tiền chia đều cho mười đứa con mỗi đứa một ít. Đặc biệt chu cấp vốn cho những đứa con nghèo làm ăn, thứ đến sẽ trích một ít để in tập thơ khoảng 40 bài sẽ mang tên Thơ Hữu Loan.

Nói đoạn, ông đọc lại cho tôi nghe toàn bộ bài Màu tím hoa sim bằng giọng quê mạch lạc, giàu cảm xúc và trầm ấm của người tỉnh Thanh. Đến những từ cuối cùng của bài thơ, khóe mắt ông hoe đỏ. Không dám bàn luận ǵ nhiều về những câu chữ tài hoa, tôi hỏi ông một chi tiết rất dễ thương của bài thơ:

- Nàng không đ̣i may áo mới trong ngày hợp hôn có thật hay không lời của cô gái 16 tuổi?

- Thật chứ. Cô ấy tên là Lê Đỗ Thị Ninh quê ở làng Đ́nh Hương, nay là vùng Sặt thuộc huyện Đông Sơn. Kể cũng lạ, tôi là anh học tṛ nghèo từ đồng cói Nga Sơn tự học, thi đậu tú tài rồi đi làm gia sư trong gia đ́nh cô Ninh để kiếm gạo, khi cô ấy đă đẹp nổi tiếng trường nữ sinh Thanh Hóa. Không ngờ cô con gái nhà giàu nhưng lại đem ḷng anh giáo nghèo là tôi. Yêu nhau lắm nhưng tôi vẫn lo sợ v́ hai gia đ́nh không “môn đăng hộ đối” một chút nào. Măi sau mới biết việc hợp hôn của chúng tôi thành công là do bố mẹ cô ấy ngấm ngầm “soạn kịch bản”. Một lần tôi bàn việc may áo cưới cô ấy gạt đi, rằng: Yêu nhau, thương nhau cốt cái tâm và cái t́nh bền chặt là hơn cả.

- C̣n bốn từ anh chồng độc đáo là sao ạ?


- Cũng là câu nói của cô ấy. V́ hồi đó tôi học giỏi, làm thơ hay và lại đẹp mă nữa. Độc đáo quá đi chứ! - ông cười vui, rung rung cái miệng móm mém.

Như sống lại với một thời trai trẻ, thi sĩ Hữu Loan thổ lộ:

- Cô Ninh rất ưa mặc áo màu tím hoa sim. Lạ thay nơi cô bị nước cuốn trôi dưới chân núi Nưa năm 16 tuổi cũng thường nở đầy những bông hoa sim tím. Cho nên tôi mới viết nổi những câu chiều hành quân/ qua những đồi hoa sim /những đồi hoa sim/ những đồi hoa sim dài trong chiều không hết /màu tím hoa sim /tím chiều hoang biền biệt và chiều hoang tím có chiều hoang biết/ chiều hoang tím tím thêm màu da diết.

Bài thơ được anh lính Vệ quốc quân viết rất nhanh bởi “nỗi nhớ, niềm đau và t́nh thương người vợ trẻ đă tự “viết” sẵn từng quăng thơ trong đầu anh rồi. Đặt bút là câu thơ hiện h́nh lên. “Làm thơ phải có cái tâm mà phải là cái tâm linh thật thiêng liêng th́ mới có thơ hay. Thơ hay th́ sống măi. Làm thơ mà không có t́nh, có tâm th́ chả ra ǵ”. Nghe ông nói, bất chợt tôi ngước nh́n chữ “Tâm” do ông viết bằng Hán tự khá đẹp treo trên bức tường chính giữa bàn thờ đang thoảng bay mùi hương thơm.

Thơ trong đời
 


- Dù sao th́ chuyện cũ Hữu Loan đă lùi về quá khứ. Tôi đă trải đủ nghề kiếm sống từ nghề đi xe thồ, xe cút kít, vác đá, ṃ cua, bắt ốc. Không thể từ nan việc ǵ mới đủ sức nuôi mười đứa con sáu trai, bốn gái sau khi tôi làm bạn với bà Nhu đây này.

Bà Phạm Thị Nhu
(kém chồng 20 tuổi) ngồi cạnh thi sĩ quay sang hỏi tôi:

- Thế chú đă nghe bài thơ Hoa lúa ông ấy viết nịnh tôi chưa?

Tôi thưa mới chỉ nghe loáng thoáng qua một bản nhạc đă lâu lắm rồi, c̣n nguyên gốc bài thơ th́ bây giờ mới xin nghe. Ông đọc:

 

- Em là con gái đồng xanh
tóc dài vương hoa lúa
đôi mắt em mang chân trời quê cũ
giếng ngọt, cây đa
anh khát t́nh quê ta trong mắt em thăm thẳm
nhạc quê hương say đắm
trong lời em từng lời
tiếng quê hương muôn đời và tiếng em là một
em ca giữa đồng xanh bát ngát
anh nghe quê ta sống lại hội mùa
có vật trụi, đánh đu, kéo hẹ, đánh cờ
có dân ca quan họ
trai thôn Thượng, gái thôn Đoài hai bên gặp gỡ
cầm tay trao một miếng trầu
yêu nhau cởi áo cho nhau
về nhà dối mẹ qua cầu gió bay
Quê hương ta núi ngất, sông đầy
bát ngát làng tre, ruộng lúa
em gái quê hương mang h́nh ảnh quê hương
xa em năm nhớ, gần em mười thương
c̣n bàn tay em c̣n quê hương măi
em mang nguồn ân ái
căng ngực trẻ hai mươi và trong mắt biếc nh́n anh
em gái quê si t́nh
chưa bao giờ được yêu đương trọn vẹn…

Anh yêu em muôn vàn như quê ta bất diệt
quê hương ta ơi từ nay càng đẹp/ t́nh yêu ta ơi từ nay càng sâu
Ta đi đầu sát bên đầu/mắt em thăm thẳm đựng màu quê hương.

 

Hoa lúa được ông xem là bài thơ tặng bà vợ sống, viết năm 1955, sáu năm sau bài thơ Màu tím hoa sim tặng bà vợ đă qua đời.

Sau khi cắm thêm một nén hương trên bàn thờ, thi sĩ tiếp tục câu chuyện:

- Tôi làm thơ không nhiều, toàn bộ gia tài thơ có khoảng 40 bài nhưng bài nào cũng được khen hay. Thơ tôi không giống ai, ngắt câu, lên xuống ḍng tùy ư. Vậy mà lạ: đọc nghe lúc nào cũng mới.

Nói rồi ông đọc bốn câu về lúa, về trăng, về người du kích và đồn giặc Pháp trong bài Yên Mô dài 37 câu viết năm 1947:

-...Đêm nhúng sương trăng soi/ ngày phơi bông vàng nắng/...Anh làm du kích Yên Mô/ nửa đêm trăng mọc đỏ như cháy đồn. Hồi c̣n sống cụ Đặng Thai Mai yêu những câu này lắm nhé…

Thường ngày thi thoảng căn nhà vắng lặng giữa vườn cây trái của ông bà Hữu Loan lại vui lên bởi những đoàn học sinh giỏi trường chuyên Lam Sơn về hỏi chuyện thơ văn kim cổ. Hè năm 2003 dân làng Vân Hoàn tưởng nhà ông bà Hữu Loan có đám cưới v́ thấy hơn 30 xe máy, mỗi xe hai người về dựng chật cổng.

Hóa ra đó là 60 thầy cô giáo và sinh viên Đại học Quốc gia từ Hà Nội rủ nhau về nghe tác giả Màu tím hoa sim nói chuyện văn học và một số chi tiết trong bài thơ nổi tiếng. Hôm ấy thầy tṛ ngồi chật nhà, chật sân nghe ông già ngồi nói chuyện suốt hơn hai giờ. Mới đây có một cô giáo nghèo cuối huyện “đi ṿng thúng hết xă này sang xă khác hỏi nhà ông Hữu Loan không chỉ để tặng quà mà c̣n v́ nghe tiếng nhà thơ ở cùng huyện nhưng chưa được biết mặt”.

Hôm nay tôi cũng như cô giáo nghèo ấy rời quốc lộ 1A, rời đường 13, men theo khúc sông Bó Văn, rẽ dưới chân núi Vân Hoàn, khẽ tay nhấc hai cánh cổng tre phía ngoài và hai cánh cổng sắt phía trong để vào nhà thi sĩ Hữu Loan; để được nghe bài Màu tím hoa sim do chính tác giả đọc cùng bầu tâm sự của một nhà thơ gần bước sang tuổi 90 mà vẫn có những phút giây rung động của chàng trai trẻ tuổi đôi mươi…

 

Mầu Tím Hoa Sim  (*)

Nàng có ba người anh đi bộ đội
những em nàng
có em chưa biết nói
khi tóc nàng xanh xanh.
Tôi người vệ quốc quân
xa gia đ́nh
yêu nàng như t́nh yêu em gái
ngày hợp hôn
nàng không đ̣i may áo mới
tôi mặc đồ quân nhân
đôi dày đinh
bết bùn đất hành quân
nàng cười xinh xinh
bên anh chồng độc đáo.
Tôi ở đơn vị về
cưới nhau xong là đi
từ chiến khu xa
nhớ về ái ngại
lấy chồng đời chiến chinh
mấy người đi trở lại
lỡ khi ḿnh không về
th́ thương
người vợ chờ
bé bỏng chiều quê...
Nhưng không chết người trai
khói lửa
mà chết người gái nhỏ hậu phương
tôi về
không gặp nàng
má tôi ngồi bên mộ con đầy bóng tối
chiếc b́nh hoa ngày cưới
thành b́nh hương tàn lạnh vây quanh.
Tóc nàng xanh xanh
ngắn chưa đầy búi
em ơi giây phút cuối
không được nghe nhau nói
không được trông nhau một lần.
Ngày xưa nàng yêu hoa sim tím
áo nàng màu tím hoa sim.
Ngày xưa
đèn khuya
bóng nhỏ
nàng vá cho chồng tấm áo
ngày xưa...
Một chiều rừng mưa
ba người anh từ chiến trường Đông Bắc
được tin em gái mất
trước tin em lấy chồng
gió sớm thu về rờn rợn nước sông.
đứa em nhỏ lớn lên
ngỡ ngàng nh́n ảnh chị
khi gió sớm thu về
cỏ vàng chân mộ chí.
Chiều hành quân
qua những đồi hoa sim
những đồi hoa sim
những đồi hoa sim dài trong chiều không hết
màu tím hoa sim
tím chiều hoang biền biệt

 

Đoạn dưới đây được Hữu Loan thêm vào sau này:

có ai ví như từ chiều ca dao nào xưa xa:
“áo anh sứt chỉ đường tà
Vợ anh chưa có, mẹ già chưa khâu”.

Ai hát vô t́nh hay ác ư với nhau
chiều hoang tím có chiều hoang biết
chiều hoang tím tím thêm màu da diết
nh́n áo rách vai
tôi hát trong màu hoa:
“áo anh sứt chỉ đường tà
vợ anh mất sớm, mẹ già chưa khâu...”.
Màu tím hoa sim, tím t́nh trang lệ rớm
tím t́nh ơi lệ ứa
ráng vàng ma

sừng rúc điệu quân hành
vang vọng chập chờn
theo bóng những binh đoàn
biền biệt hành binh vào thăm thẳm chiều hoang màu tím.
Tôi ví vọng về đâu?
Tôi với vọng về đâu?
áo anh nát chỉ dù lâu...

HỮU LOAN



(*) Bài thơ do chính nhà thơ Hữu Loan đọc tại nhà ông, Vũ Toàn ghi lại ngày 12-12-2004


Hữu Loan & Phạm Duy

 

  Hàng ngàn người đưa tiễn nhà thơ Hữu Loan

Trở lại đầu