Tại VN, trước 1975 cũng như tại Hải Ngoại, sau 1975, nhiều người biết đến bài thơ "Hồ Trường" qua giọng ngâm của Đinh Hùng, Hà Phương hay bất cứ một cuộc họp mặt, sinh hoạt văn nghệ nào, cũng thường nghe nhắc lại bài thơ nầy với tất cả tình cảm của một người "yêu nước, đi làm cách mạng, đem chí trượng phu mà đền đáp non sông..." nhất là trong hoàn cảnh "nước mất, nhà tan" sau ngày 30 tháng 4 năm 1975, trong các nhà tù cải tạo của CS, chúng tôi cũng thường nghe các bạn tù đọc hoặc ngâm bài thơ nầỵ Một số người khẳng định tác giả bài nầy là ông Nguyễn Bá Trác. Nhưng Nguyễn Bá Trác là ai thì đa số thế hệ từ 1945 trở về sau ít người biết. Gần đây, qua một bài báo của ông Phạm Hải Hồ, viết tại San Jose ngày 18-07-2002, đăng trên Văn Nghệ Tiền Phong, số số 641 trang 93, cho biết Nguyễn Bá Trác đã bị Việt Minh giết tại Quảng Ngãi năm 1945 (Ất Dậu) và khẳng định Nguyễn Bá Trác chính là tác giả bài "Hồ Trường".

Trong bài nầy, chúng tôi xin đặt lại một số vấn đề:
- Tại sao Việt Minh giết Nguyễn Bá Trác tại Quảng Ngãi năm 1945 (Ất Dậu)?
- Cái chết của Phạm Quỳnh và cái chết của Nguyễn Bá Trác có liên hệ gì với nhau ?
- Nguyễn Bá Trác thực sự có phải là Việt gian hay không?
- Nguyễn Bá Trác có phải là tác giả bài "Hồ Trường" như lời truyền tụng hay không?
- Trong lúc bị Pháp lưu đày, cụ Võ Bá Hạp có gặp Nguyễn Bá Trác tại Thanh Hóa và từ chối sự giúp đỡ của ông nầy hay không?
- Hai bài báo của Thiên Vũ Võ Huy Quang và ông Phạm Hải Hồ có liên quan đến ông Nguyễn Bá Trác và cụ Võ Bá Hạp có đúng sự thực hay không?
(Góp ý của cụ Võ Như Nguyện, trưởng nam của cụ Võ Bá Hạp về các trường hợp nêu trên)

1. Nguyễn Bá Trác là aỉ

Theo tài liệu của những người đồng hương với ông ở trong nước cung cấp: Nguyễn Bá Trác, hiệu là Tiêu Đẩu, sinh năm 1881 (Tân Tỵ), tại làng Bảo An, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay là xã Điện Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam), thi đỗ cử nhân khoa Bính Ngọ (1906) tại trường Thừa Thiên. Sau đó, ông theo phong trào Duy Tân và Đông Du do các cụ Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh khởi xướng, qua Tàu rồi qua Nhật. Ngày 10-07-1907, Pháp ký với Nhật một hiệp ước thương mãi, cho Nhật vay 300 triệu quan Pháp và dành cho Nhật nhiều quyền lợi khác, v.v. để đổi lại, Nhật phải trục xuất các thanh niên VN theo phong trào Đông Du, hiện đang trọ học ở Nhật, phải về nước hoặc đi nơi khác. Cảnh Sát Nhật được lệnh lập danh sách học sinh VN và thông báo cho họ biết nước Nhật không muốn chứa chấp họ nữa. Tất cả các nhà cách mạng VN như Kỳ Ngoại Hầu Cường Để, cụ Phan Bội Châu,v.v. và các thanh niên VN đang ở Nhật đều bắt buộc phải ra đi, tìm đến một nước khác. Trước tình thế đó, đa số học sinh đều muốn trở về VN, Nguyễn Bá Trác cùng một số bạn bè chạy qua Trung Hoa, số khác chạy qua Thái Lan. Tâm trạng của thanh niên VN đi làm cách mạng trong thời gian nầy gặp bước thất bại, đa số bị bắt, bị tù, bị xử tử hoặc sống thiếu thốn bệnh hoạn, cảm thấy hiện tại quá bấp bênh, vô vọng ...nên đa số muốn trở về VN. Nguyễn Bá Trác cũng ở trong hoàn cảnh đó. Ở Trung Hoa được ít lâu, vì cùng đường, Nguyễn Bá Trác đã trở về Hà Nội tìm cách ra đầu thú với Pháp. Vốn biết ông là một thanh niên có tài, có học nên, vào khoảng 1916- 1918, Pháp đã cho ông làm việc ở Phòng Báo Chí, Phủ Toàn Quyền Đông Dương và trao cho phụ trách một tờ báo bằng chữ Hán (tờ Cộng Thị báo). Mục đích của tờ báo nầy là kêu gọi thanh niên trí thức VN ra hợp tác với Pháp. Năm 1917, Nguyễn Bá Trác được Pháp đưa qua làm việc với Phạm Quỳnh, phụ trách phần chữ Hán của báo Nam Phong (do Phạm Quỳnh làm chủ bút). Khoảng 1922- 1932, ông vào làm Tham Tri Bộ Học ở Huế, (có sách ghi là Tá Lý Bộ Học tức là Phụ Tá cũng như Tham Tri) Trong thời gian nầy, ông đã biên soạn nhiều tác phẩm bằng Hán văn có giá trị như:

-Hoàng Việt Giáp Tý niên biểu (2 cuốn, tổng cộng 552 trang) xuất bản năm 1925 tại Huế. (bản dịch do Bộ Giáo Dục VNCH Saigon, 1963) nội dung ghi chép các biến cố quan trọng xảy ra trong lịch sử nước ta từ thời Hùng Vương về sau, có tham khảo nhiều tài liệu lịch sử của Trung Quốc, Nhật bản và VN. Sách biên soạn rất công phụ Sách nầy được biên soạn trong thời gian ông làm việc tại Bộ Học ở Huế (1923- 1925).

-Cổ học viện thư tịch thủ sách ( 11 cuốn) sách nầy do nhiều người cộng tác biên soạn, nội dung ghi chép và phân loại các sách vở, tài liệu trong thư viện của nhà vua tại Huế, nhiều tài liệu cổ rất giá tri.. Sách biên soạn xong năm 1924 .

-Các bài biên khảo bằng Hán văn đăng trên tạp chí Nam Phong như : Hán học Văn học khảo (thơ, văn từ 1917- 1932), Hàn mạn du ký (1920) , Bàn về Hán học (1920), Bàn về học thuật nước Tàu (1918), Mấy lời chung cáo với các bạn nhà Nho (1921), Hương Giang mộng (1920), Ngã An Nam dân tộc Nam tiến chi lịch sử (1921), Nguyễn Bá Học tiên sinh chi lược sử cập kỳ di ngôn (1921) Lĩnh Nam dật sử nghi án (1921), Du thanh hòa ký (1921)...

Sau đó ông được thăng Tuần Phủ Quảng Ngãi rồi Tổng Đốc Thanh Hóa, Bình Định. Tháng 8- 1945, khi Việt Minh lên nắm chính quyền, ông bị bắt và bị xử bắn tại Quảng Ngãị

2. Tại sao Việt Minh (CS) lại xử tử hai Ông Nguyễn Bá Trác và Phạm Quỳnh trong tháng 8, 1945? Nguyễn Bá Trác có thực sự là Việt gian hay không?

Nguyễn Bá Trác cũng như Phạm Quỳnh là hai người đã ra cộng tác với Pháp, lúc đầu làm báo: Nguyễn Bá Trác làm báo chữ Hán (Cộng Thị Báo) tại Phủ Toàn Quyền Hà Nội; Phạm Quỳnh làm chủ bút Tạp Chí Nam Phong (gồm 3 phần: chữ Pháp, chữ Hán và chữ Việt). Sau đó, cả hai ông đều vào làm việc tại Bộ Học ở Huế: Phạm Quỳnh giữ chức vụ Thượng Thư và Nguyễn Bá Trác làm Tham Tri (hay Trợ Lý). Xét cuộc đời của hai ông, chưa có hành động gì gọi là "tội ác dã man" đối với đồng bàọ Chủ trương của hai ông cũng chỉ là hợp tác về phương diện văn hóa, bảo vệ cái di sản văn hóa của dân tộc (các sách vở bằng Hán văn của tổ tiên để lại). Những công trình biên khảo, sáng tác của hai ông, ngày hôm nay vẫn còn giá trị và được mọi người chú ý. Chúng ta cũng không thấy được những gì là xấu, là có hại...trong các tác phẩm của hai ông. Ông Nguyễn Bá Trác, trong khi giữ những chức vụ hành chánh như Tuần Vũ Quảng Ngãi, Tổng Đốc Thanh Hóa, Bình Định và ông Phạm Quỳnh trong chức vụ Ngự Tiền Văn Phòng, Thượng Thư Bộ Học, Thượng Thư Bộ Lại cũng chưa có hành động gì gọi là "dã man, tàn ác" đối với người khác. Chẳng qua cũng chỉ làm nhiệm vụ được cấp trên trao cho mà thôị. Trong một bức thư đề ngày 02 tháng 10, 2002, gởi cho người bạn ở Huntington Beach, California, Hoa Kỳ, cụ Võ Như Nguyện (trưởng nam của cụ Võ Bá Hạp) có kể chuyện:

"Khi cụ Phan Bội Châu bị bắt tại Thượng Hải đưa về giam tại nhà giam Hỏa Lò (Hà Nội), sau đó đưa về an trí ở Huế (1925)... "Khâm Sứ Trung Kỳ "ủy thác" cho ông Nguyễn Bá Trác (Tham Tri Bộ Học) "tìm nơi ăn ở" hẳn hoi cho cụ Phan. Nhất định là có ẩn ý theo dõi...Trước hết là Quý vị sĩ phu ở Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam và một số nhân sĩ phản đối, yêu cầu Bảo Hộ cho quý vị lãnh trách nhiệm tìm nhà cửa, nơi ăn chốn ở cho Sào Nam Phan Bội Châu.

Được quý vị trí thức, học giả, thân sĩ khắp 3 kỳ lên tiếng yêu cầu như vậy, nên Khâm Sứ cũng thỏa thuận. Vì nôn nóng, lật đật, quý vị gấp rút mua vội vàng một sở đất gần dốc Nam Giao, trả tiền sòng phẳng, nhưng đại đa số không bằng lòng, vì ai cũng nói rằng Nam Giao xa thành phố, chỗ hẻo lánh, phải đề phòng mọi bất trắc! Có một vị hảo tâm ở Bến Ngự bán rẻ sở vườn, nên quý vị chọn chỗ nầy". (thư đề ngày 02 tháng 10, 2002 của cụ Võ Như Nguyện)

Người ta nói tác giả bài thơ nầy là Nguyễn Bá Trác. Nhưng tôi hỏi các cụ nhà Nho ở Huế, trong đó có những vị là Thầy dạy của tôi, nhiều người biết ông Nguyễn Bá Trác, nhưng không ai nghe nói đến bài "Hồ Trường" nầy .Chính cụ Võ Như Nguyện, người biết nhiều chuyện xưa liên quan đến các bậc tiền bối cách mạng, mà cũng không biết gì về bài thơ nầỵ (Trong thư đề ngày 02 tháng 10 năm 2002, gởi cho người bạn ở Huntington Beach, Californiạ Cụ viết: "Bài thơ "Hồ Trường và dinh Tổng đốc Thanh Hóa dưới thời ông Nguyễn Bá Trác, tôi chưa được nghe".

4. Về hai bài báo của Võ Huy Quang và Phạm Hải Hồ

Trong tháng 10, 2004, chúng tôi có gặp cụ Võ Như Nguyện (trưởng nam của cụ Võ Bá Hạp) từ Pháp qua thăm. Cụ có trao cho tôi hai tài liệu:

a) của Thiên Vũ Võ Huy Quang: "Khắc Họa Chân Dung Tử Tù : trong lịch sử đấu tranh giữ nước giai đoạn 1858 - 1975" Thiên Vũ Võ Huy Quang sưu tập và biên khảo - Tư liệu sưu tập Lịch sử đấu tranh của nhân dân Thừa Thiên, trang 717: Vũ Bá Hạp, Bí danh: Trúc Khê..."

b) của Phạm Hải Hồ viết tại San Jose, ngày 18-07-2002 đăng trên báo Văn Nghệ Tiền Phong số 93 trang 641 nhan đề "Vui Buồn Vùng Vịnh".

Cả hai tác giả nói trên đều có đề cập đến trường hợp của cụ Võ Bá Hạp với nhiều điều sai lạc quá trầm trọng:

Về quê hương của cụ Võ Bá Hạp: ông Thiên Vũ Võ Huy Quang viết: "Ông người làng Bao Vinh, thành phố Huế, tỉnh Thừa Thiên" Điều nầy không đúng. Cụ Võ Bá Hạp người làng Phong Lâm, huyện Gia Lộc, phủ Tứ Kỳ, tỉnh Hải Dương (Bắc Việt). Tên của cụ theo cách đọc ở miền Bắc (quê hương của cụ) là Vũ Bá Hợp chứ không phải Vũ Bá Hạp. Theo cách đọc ở Huế (và cả miền Trung, miền Nam) thì tên của cụ là Võ Bá Hạp. Khi theo thân phụ (là cụ Vũ Văn Giáp), vào Huế học, cụ đã nhập làng Dương Xuân, huyện Hương Trà, tỉnh Thừa Thiên chứ không phải làng Bao Vinh. Từ đó, cái tên Vũ Bá Hợp đọc là Võ Bá Hạp. "Trúc Khê"là tên hiệu, không phải bí danh.- Thông thường, khi tham gia một tổ chức chính trị bí mật hay một đảng cách mạng, người ta chọn một Bí Danh để liên lạc với nhau trong tổ chức. Đây là cái tên bí mật, chỉ có người trong tổ chức biết mà thôị Trúc Khê là tên hiệu của cụ Võ Bá Hạp, không phải là Bí Danh.

Về cai chết của cụ Võ Bá Hạp: ông Võ Huy Quang viết:"Năm 1948, ông bị Pháp bắt và xử tử vì ông đã ủng hộ phong trào yêu nước đấu tranh chống lại Pháp". Điều này hoàn toàn sai. Cụ Võ Bá Hạp chỉ bị Pháp bắt vào năm 1906 đến cuối năm 1914 thì được tha về. Cụ mất tại tư gia ngày 12-11-1948 (12 tháng 10 âm lịch năm Mậu Tý), thọ 72 tuổi. Cụ qua đời vì bệnh và tuổi già chứ không phải bị Pháp xử tử. Gia Phả họ Võ (mà chúng tôi đang giữ một bản sao) đã ghi lại đầy đủ các chi tiết nầy.

Về năm mất của cụ Tăng Bạt Hổ: ông Võ Huy Quang viết;"Năm 1908, Tăng Bạt Hổ qua đời, ông (Võ Bá Hạp) tự tay lo liệu chôn cất đàng hoàng". Điều nầy hoàn toàn sai, vì năm 1908, cụ Võ Bá Hạp đang bị Pháp lưu đày tại trại giam Lao Bảo (thuộc Quảng Trị, giáp biên giới Lào). Theo gia đình con cháu cụ Võ Bá Hạp cho biết:" Cụ Tăng Bạt Hổ chết tại nhà cụ Võ Bá Hạp vào năm 1906, một thời gian sau đó, cụ Võ Bá Hạp bị Pháp bắt". Về ông Nguyễn Bá Trác (Tổng Đốc Thanh Hóa) và cụ Võ Bá Hạp, ông Phạm Hải Hồ viết:" Nói đến Việt gian thì thời nào chẳng có. Thời nước ta bị Tàu, Pháp, Nhật xâm lăng, cai trị, cũng vô số tay sai, Việt gian. Thời CS càng nhiều gấp bội, vì nó cùng nòi, cùng giống, lại tinh ranh hơn kẻ ngoại xâm. Kẻ thù thường chiêu dụ những người có khả năng chuyên môn về ngành nào đó, hoặc có kiến thức, có ít nhiều danh tiếng để làm tay sai mới đắc lực, chứ dùng dân gà mờ, ngu dốt làm chị .

"Tôi xin kể một chuyện liên hệ đến một nhân vật khoa bảng Hán học, một nhà cách mạng, một tác giả của bài thơ bất hủ còn phổ biến rộng rãi cho đến bây giờ được nhiều người biết và ca ngợi là quá haỵ Nhân vật đó là ông Nguyễn Bá Trác, từng là nhà cách mạng bôn ba ở hải ngoại để mưu đồ đánh đuổi thực dân Pháp, giành Độc lập, Tự do cho dân tộc. Hình như ông là nhà cách mạng đồng thời với Phan Bội Châụ Ông Nguyễn Bá Trác là tác giả bài thơ Hồ Trường, chan chứa khí phách của một trượng phu, một chí sĩ yêu nước với tâm tư bi phẫn trước cảnh đất nước đang quằn quại dưới gót giầy sắt của bọn xâm lăng Pháp.

"Đại trượng phu nào ai xé gan bẻ cật. Phù cương thường hà tất tiêu dao bốn bể luân lạc tha phương..." "Vậy mà trong những giây phút yếu lòng nào đó, khiến cho nhà cách mạng Nguyễn Bá Trác đã về nước hàng phục xâm lăng Pháp và triều đình bù nhìn. Ông được bổ nhiệm làm chức Tham Tri rồi sau làm Tổng Đốc Thanh Hóa ( 2 chức vụ này tương đương nhau, nếu làm việc trong triều thì gọi là Tham Tri, làm việc ở ngoài triều thì gọi là Tổng Đốc).

"Trong thời gian làm Tổng Đốc Thanh Hóa, ông Nguyễn Bá Trác can thiệp, vận động với Pháp để Pháp dễ dãi, khoan hồng cho đồng chí cũ của mình là nhà cách mạng Võ Bá Hạp bị Pháp bắt giam. Ông Võ Bá Hạp thường được đưa tới dinh Tổng Đốc Nguyễn Bá Trác để dọn dẹp lặt vặt, nhổ cỏ, quét dọn, vệ sinh. Mỗi khi thấy mặt quan Tổng Đốc, ông Võ lại mắng nhiếc thậm tệ như : anh là tên Việt gian, phản quốc, tay sai thực dân,v.v...

"Quan Tổng Đốc Trác nghe xong chỉ cúi đầu lảng đi, không nói năng gì cả. Một bữa ông Hạp được lệnh tha, Tổng Đốc Trác đưa xấp tiền biếu để ông Hạp về với gia đình. Nhưng ông Hạp từ chối,vừa cầm nắm tiền vứt trả vừa buông lời xỉ vả quan Tổng Đốc một lần cuối:"Tôi không thèm nhận những đồng tiền dơ bẩn của anh". Tổng Đốc Trác vẫn im lặng. Sự im lặng này hàm chứa một ý nghĩa rõ ràng: Ông Nguyễn Bá Trác đã biết hối hận, biết sỉ nhục, biết mình đã đi vào con đường sai lầm. Bỏ con đường phi nghĩa, tà đạo, phản bội lại quốc dân, để mưu cầu sự vinh thân, phì gia trong hoàn cảnh quê hương đang mắc vòng nô lệ ngoại xâm.

"Một thời gian sau, ông Nguyễn Bá Trác về hưu, sống ẩn dật trong nhà, không xuất hiện ngoài xã hộị Đến năm 1945, VC lên cướp chính quyền, đã xử tử ngay Nguyễn Bá Trác, cũng như chúng đã xử tử Phạm Quỳnh, Cung Đình Vận,v.v...