Tương Tư Trong Ca Dao

KathyTran

Tương tư là một trạng thái tâm hồn... cực kỳ kỳ cục. Như mọi trạng thái... tâm thần khác, nó là hậu quả hay kết quả của một t́nh cảm bất thường, hào hứng và nguy hiểm nhất: T́nh yêu!
Có yêu người ta mới tương tư!
Không yêu, người ta chẳng thèm ḍm mặt, chẳng thèm để ư cho mệt.
Thêm một chi tiết nữa là người ta chỉ tương tư khi t́nh yêu chưa được thoả măn, bị thiếu thốn rất nhiều hay hơn nữa: Bị từ chốị
Tương tư trở thành căn bê.nh. Đă là bệnh th́ không kể già, trẻ, lớn bé, nam nữ hay đen trắng. Trái tim c̣n đập th́nh thịch trong ngực là người ta c̣n có thể mắc bệnh tương tự
Nắng mưa là bệnh của trời
Tương tư là bệnh của tôi yêu nàng.
*
Gặp mặt nhau, chưa biết nàng bằng ḷng ḿnh chưa, chàng cứ thấy trái tim ḿnh thôi thúc, kêu réo ầm ỹ:
- Đúng tần số rồi, đúng đối tượng rồi, yêu đi
thôi! Yêu đi thôi!
Chàng làm sao được bây giờ ngoài việc làm cho sự thôi thúc trong ḷng được đáp ứng.
Chàng t́m cách gần gũi người mơ, nói cho người ta biết rằng chàng đang yêu và t́m cách cho nàng yêu chàng.
Dịp may, gặp nàng bên đường trong một đêm trăng, chàng thủ thỉ hỏi han:

Hỡi cô tát nước bên đàng,
Sao cô múc ánh trăng vàng đổ đỉ

Từ ánh trăng vàng rực rỡ trên ḍng sông, long lanh chiếu trong chiếc gầu sồng của nàng rồi hắt ra thành một giải luạ bạc trải dài trên đồng lúa cuả một đêm rằm, chàng về nhà, nhớ trăng, nhớ nước, nhớ người mà ngẩn ngơ tự hỏi:

Nước non một gánh chung t́nh.
Nhớ ai, ai có nhớ ḿnh hay chăng?

Riêng chàng, chàng nhớ lắm. Nhớ từ ánh trăng vàng mông mênh tới nụ cười e thẹn có đồng tiền trên má bởi v́ đâu phải dễ t́m người trong mô.ng. Chàng đă đi hết lục tỉnh Nam Kỳ mới bắt gặp được người mơ:

Tḥ tay anh ngắt cọng ng̣
Thương em đứt ruột, giả đ̣ ngó lơ!
Trên rừng có cây bông kiểng.
Dưới biển có cá hóa long.
Con cá ḷng tong ẩn bóng ăn rong.
Anh đi lục tỉnh giáp ṿng.
Tới đây trời khiến đem ḷng thương em!

Chàng nhớ nhung lắm, chàng "thương" lắm và chàng cũng yêu lắm nhưng chàng chưa dám ngỏ lời:

Tḥ tay anh ngắt cọng ng̣
Thương em đứt ruột, giả đ̣ ngó lơ!
Chàng chỉ dám hỏi bâng quơ để coi người ta có chịu trả lời ḿnh không:
Lá này là lá soan đào
Tương tư gọi nó thế nào hỡi em?

Lỡ nhung nhớ, lỡ tương tư, bây giờ lại phải xa nhau, nỗi đau kể sao cho xiết:

Đứt tay mấy chút chẳng đaụ
Xa em một chút như dao cắt ḷng.

Yêu nhau rồi, không thể nào chịu được chia xa, nó như dao cắt ḷng chàng.
Chàng nhất định phải được cùng nàng gá nghiă. Dù cha mẹ rầy la, đánh mắng hay cùng lắm chàng đành xin chịu chết để được gần nàng:

Anh thương em trầu hết lá lươn.
Cau hết nửa vườn cha mẹ nào haỵ
Dầu mà cha mẹ có haỵ
Nhất đánh nh́ đầy hai lẽ mà thôị
Gươm vàng để đó em ơị
Chết th́ chịu chết.
Ĺa đôi anh không ĺa!

*
Nhớ nhung, thương nhớ làm chàng thức suốt đêm dàị Chàng tơ tưởng được thở than cùng nàng, được thề thốt một đời chung thủỵ Chập chờn hết đêm, chàng giật ḿnh tỉnh dậy, thấy ḿnh vẫn một ḿnh:

Bước sang canh một, anh thắp ngọn đèn vàng.
Chờ con bạn ngọc thở than đôi lờị
Canh hai vật đổi sao dờị
Tính sao nàng tính trọn đời thủy chung.
Canh ba cờ phất trống rung.
Mặc ai, ai thẳng ai dùn mặc aị
Canh tư hạc đậu cành maị
Sương sa lác đác khói bay mịt mờ
Canh chầy tơ tưởng, tưởng tợ
Chiêm bao thấy bậu, dậy rờ chiếu không.

Đêm ngủ không yên, ngày tơ tưởng mặt mà ḷng càng nặng chĩu mối sầu tương tư:
Chàng nhớ nàng lắm. Nơi nào đó, nàng đang ngồi bên song cửa, chàng muốn hỏi ai kia rằng ḷng nàng có như tấm ḷng chàng? Có thấy cô đơn, có cần người chia xẻ, có thắt thẻo đợi chờ ai:

Ngồi tựa song đàọ
Hỏi người tri kỷ ra vào vấn vương?
Gió lạnh đêm trường.
Nửa chăn, nửa chiếu, nửa giường chờ aỉ

*
Chàng nặng ḷng đến thế. C̣n nàng, từ ngày ăn miếng trầu cay cũng đâm ra thờ thẫn, nhớ nhớ, quên quên.

Từ ngày ăn phải miếng trầụ
Miệng ăn, môi đỏ, dạ sầu đăm chiêụ
Biết là thuốc dấu, bùa yêụ
Làm cho khúc mắc nhiều điều xót xa,
Làm cho quên mẹ quên chạ
Làm cho quên cả đường ra lối vàọ
Làm cho quên cá dưới aọ
Quên sông tắm mát, quên sao trên trời

Chàng tương tư ai đó th́ cũng có người đang nhớ nhớ,thương thương aị Để che dấu những t́nh cảm của ḿnh, người ta đă phải dối mẹ, dối cha:

Thương nhau cởi áo cho nhaụ
Về nhà mẹ hỏi qua cầu gió baỵ
Tại mẹ may áo rộng taỵ
Con quen gió mát, áo bay mất rồị

Cảnh vật quen thuộc, yêu dấu chung quanh, đâu đâu cũng là bóng h́nh ai:

Qua đ́nh ngả nón trông đ́nh.
Đ́nh bao nhiêu ngói, thương ḿnh bấy nhiêụ
Qua cầu ngả nón trông cầu
Cầu bao nhiêu nhịp, dạ sầu bấy nhiêụ

Khi trang điểm, lúc đứng ngồi, ḷng càng xót xa thương nhớ:

Cầm lược th́ nhớ đến gương.
Ôm chăn nhớ chiếu, nằm giường nhớ ...aỉ

Nhớ thương làm người ta ngủ không yên, ăn không được,
quay quắt nhớ miếng trầu ngày nào:

Một thương hai nhớ ba sầụ
Cơm ăn chẳng được ăn trầu cầm hơị

Chiếc khăn, ánh đèn, đôi mắt cũng hùa nhau mà... nhớ
thương măi người nào đó:

Khăn thương nhớ ai, khăn rơi xuống đất?
Khăn thương nhớ ai, khăn vắt lên vaỉ
Khăn thương nhớ ai, khăn chùi nước mắt?
Khăn thương nhớ ai, khăn giặt để vaỉ
Đèn thương nhớ ai mà đèn không tắt?
Mắt thương nhớ ai mắt ngủ chẳng yên?

Lễ giáo bắt người con gái phải kín đáo, phải thụ động nên t́nh yêu càng lắng đọng, nỗi tương tư càng
chua xót v́ không dám cùng ai chia xẻ, tỏ bày:

Anh buồn có chốn thở than.
Em buồn như ngọn nhang tàn thắp khuya!

Nàng ngắm gió, nh́n mây, thấy ḿnh không được như con chim, con cá. Nàng trông ngóng măi một bóng h́nh:

Con chim buồn, con chim bay về cội
Con cá buồn, con cá lội trong sông
Em buồn, em đứng em trông
Ngơ th́ thấy ngơ, người không thấy người!

Trông gần rồi lại ngó xa mà bóng h́nh ai vẫn biền biệt:

Ngày ngày em đứng em trông.
Trông non, non ngất.
Trông sông, sông dàị
Trông mây, mây kéo ngang trờị
Trông trăng, trăng khuyết.
Trông người, người xa..."

Trời, mây, non nước vẫn chỉ măi một mầu nhạt nhoà cho trăng cô đơn , cho hoa buồn bă:

V́ mây cho núi lên trờị
V́ cơn gió thổi, hoa cười với trăng
V́ sương cho núi bạc đầụ
V́ cơn gió mạnh cho rầu rĩ hoa
V́ mây cho núi lên caọ
Mây c̣n mờ mịt, núi nḥa mờ xanh.

Bao lâu nữa nàng sẽ cô dơn, sẽ bạc đầu như ngọn núi dưới sương tuyết, thời gian?

Non xanh bao tuổi non già?
V́ chưng sương tuyết hóa ra bạc đầủ
*
Tương tư v́ xa cách hay không được đáp ứng để ḿnh măi bâng khuâng nhưng không đau đớn, đắng cay bằng bị phụ t́nh:

Lá khoai anh ngỡ lá sen
Bóng trăng anh ngỡ bóng đèn anh khêu!

Người yêu đă một thời thề thốt nay ngoảnh mặt, quay lưng để chàng tiếc công yêu đương, thương nhớ:

Cầm vàng mà lội qua sông.
Vàng rơi không tiếc, tiếc công cầm vàng!

Người ta phụ ḿnh chỉ v́ cái nghèo đeo đuổi Vậy mà ngày xưa đó có người đă hẹn biển, thề non. Chàng tiếc cho một mối t́nh và cũng tiếc cho một lần lầm lỡ tin yêu:

Ai phụ tôi đất trời chứng giám
Phận tôi nghèo đâu dám phụ ai
Tưởng giếng sâu tôi nới sợi dây dài
Ngờ đâu giếng cạn, tiếc hoài sợi dây!

Biết người ta phụ bạc rồi, sao ḷng ḿnh cứ xót xa, tiếc nuối rồi măi ước ao, năn nỉ:

Đờn c̣ lên trục kêu vang
Qua c̣n thương bậu, bậu khoan có chồng
Muốn cho đây đấy đạo đồng
Qua đây thương bậu hơn chồng bậu thương.

Không, con người ḿnh đêm ngày nhớ thương, muốn cả đời gắn bó đă nhất định làm con chim hót măi trong lồng!
Nhưng... ước chi, một ngày nào đó, con chim sẽ xổ lồng bay cao:

Chim khôn mắc phải lưới hồng
Hễ ai gỡ được đền công lạng vàng
Anh rằng anh chẳng lấy vàng
Hễ anh gỡ được th́ nàng lấy anh.

Chàng đă yêu, chàng đă đau đớn v́ yêụ Nàng có hay cho mối t́nh chung thủy, gắn bó một đời cuả chàng hay nàng nhất định chia tay, theo chồng xa xứ, để lại mọât người khóc nhớ, khóc đau:

Dế kêu dưới đống phân rơm
Tui xa người nghĩa bưng chén cơm khóc ṛng.

Chàng sẽ ngày ngày tương tư người phụ ngăi mà tự hỏi và măi trách người ra đi:

Chồng gần không lấy
Bậu lấy chồng xa
Mai sau cha yếu, mẹ già
Chén cơm, đôi đũa, kỷ trà ai dưng?

Nếu chẳng phải tự nàng phụ bạc mà tại mẹ cha rẽ thúy chia uyên th́ niềm cay đắng lại thêm nhiều phần chua xót, tủi nhục:

Tiếc thay bác mẹ nhà nàng
Cầm cân không biết là vàng hay thau
Thật vàng chẳng phải thau đâu
Mà đem thử lửa cho đau ḷng vàng!!!"
Nỗi đau này ai thấu cho chàng?

Có chăng là những người cùng cảnh đă lỡ một chuyến đ̣ t́nh để mắc bệnh tương tư.


San Jose, 05/ 2006


Lời bàn:

Nghe nói có phương thuốc trị tương tư hay lắm, cũng h́nh như moi đâu trong ca dao mà ra :
Tu là cơi phúc, t́nh là dây oan .

Nhưng rồi cũng chả ra làm sao cả khi nhân gian cứ lại phản đề ngay đấy :

Ba cô đội gạo lên chùa
Một cô yếm thắm bỏ bùa cho sư
Sư về sư ôm tương tư
Ốm lăn ốm lóc cho sư trọc đầu

Đấy cứ nh́ nhằng, nhung nhăng với chữ t́nh rồi cả đời c̣n lôi thôi chán :
Chàng đi cho thiếp theo cùng
Đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam
Ví dù t́nh có dở dang
Th́ cho thếp đón đ̣ ngang thiếp ..d́a

Về quê cũ bên cạnh nỗi đau của mối t́nh phụ bạc, c̣n miệng tiếng người đời:
Gió đưa cây cải về trời
Rau răm ở lại chịu nhời đắng cay

Tương tư hay tưong t́nh như từ Hải dúng là nam nhi, bỏ qua cái đúng sai của nhân thế thường t́nh, biết mười muoi là hàng sẽ sống cũng như chết ;

....Hàng thần lơ láo, phận ḿnh ra sao
Chi bằng riêng một biên thuy...

Nhưng v́ em mà ta chết, ta sẽ chết đứng dế chỉ ngă xuống trong ṿng tay em . Chao ơi chết v́ t́nh như thế đấy, c̣n ǵ dẹp cho bằng . Cũng vài chục năm trước TTKH đă làm những cô câu học sinh trung học ép bướm vào nhũng trang thơ, để đêm đêm ngồi khóc lẻ loi một ḿnh .

Tôi vẫn đi bên cạnh cuộc đời
Ai ân nhạt nhẽo của chồng tôi
Chồng tôi vẫn biết tôi thương nhớ
Người ấy cho nên vẫn hững hờ

Tấm ḷng lương thiện của một con người được dịp trắc nghiệm, đâm ra thương ông chỒng của nàng qúa đi thôi, biết mà vẫn cố đấm ăn xôi th́ qủa là cũng đă tưong tư bà vợ lạnh lùng lậm rồi chăng, nếu không th́ you sugar you me sugar me cho nó gọn bề t́nh tiết .

Cái thời đi học, cậu nào may mắn bên cạnh có cô hàng xóm xinh, đánh chết cũng nẩy nở một mối t́nh đẹp như mơ . Đêm đêm vất vả nắn nót thư t́nh trên giấy pelure xanh rồi chả bao giờ dám gửI cá, mỗi lần qua nhà nàng nh́n len lén như puppy ăn vụng bột, may mắn được nàng cười cho một nụ thế là phải biết, cứ như là trời đất nở hoa, vui đến mấy ngày . Mỗi lần đi học, nh́n em hàng xóm tung tăng vạt áo nữ sinh sao mà :

Trúc xinh trúc mọc đầu đ́nh
Em xinh em đứng một ḿnh cũng xinh

Cậu thư sinh nghèo đâm ra mơ mông :

Ước ǵ anh lấy được nàng
Để anh mua gạch Bát Tràng về xây
Xây dọc rồi lại xây ngang
Xây cầu bán nguyệt cho nàng rửa chân

Hải tôi yêu lắm mối t́nh Phạm Thái, Quỳnh Như , khi nàng chết ta bỏ quên giang san, nam nhi hồ thỉ không bằng một chuốc rượu say để gợi nhớ đến người tri âm, giang hồ một gánh chỉ c̣n ta nhớ nàng, lăng đăng ngày tháng chạy dài trên mái tóc sưong mà thảnh thốt, mà chân t́nh : " A ha chí lớn trong thiên hạ không đựng đầy đôi mất mỹ nhân"

Hải Tôi