Trong số ra ngày 30 Tháng Chín, 2006, của tờ báo The Orange County Register, phóng viên Vik Jolly có đăng bài “A spy on campus - and a mystery still” (Một gián điệp trong trường - và vẫn còn là một bí ẩn).

Sau khi đọc bài này, nhiều độc giả Mỹ và Việt Nam cảm thấy bất ngờ, vì lần đầu tiên họ biết Phạm Xuân Ẩn, một nhà báo nổi tiếng tại miền Nam Việt Nam trước năm 1975 và từng đi du học tại Hoa Kỳ, là một gián điệp.

Phạm Xuân Ẩn tên thật là Trần Văn Trung sinh ngày 27 Tháng Chín, 1927 tại Biên Hòa. Trong thời còn đi học, ông tham gia phong trào chống Pháp tại Sài Gòn vào năm 1949 và 1950.

Năm 1952, ông được Việt Cộng tuyển mộ và trở thành đảng viên Cộng Sản một năm sau.

Cũng trong thời gian này, Phạm Xuân Ẩn được Trung Tướng Edward Lansdale, một nhà báo và nhà tình báo kỳ cựu, lúc đó đứng đầu chi nhánh Cơ Quan Tình Báo Trung Ương Hoa Kỳ (CIA) và là Trưởng Cơ Quan Cố Vấn Quân Sự Hoa Kỳ (US MAAG) tại Sài Gòn, để ý.

Theo nhiều tài liệu, ông Lansdale có lần tuyển Phạm Xuân Ẩn làm việc cho CIA nhưng không thành.

Khi Hoa Kỳ bắt đầu cuộc chiến tại Việt Nam, Phạm Xuân Ẩn được gởi đi Mỹ học báo chí tại trường Orange Coast College, Costa Mesa, vào năm 1957, với sự tài trợ của Asia Foundation.

Trong hai năm học tại Hoa Kỳ, Phạm Xuân Ẩn viết báo cho trường Orange Coast College, tờ The Barnacle, và thực tập tại tờ báo The Sacramento Bee, Sacramento.

Sau đó, Phạm Xuân Ẩn được mời dạy tiếng Việt tại trường Sinh Ngữ Quân Ðội Monterey, California, nhưng từ chối và trở về nước hoạt động gián điệp, sau khi thực tập tại Liên Hiệp Quốc một thời gian.

Tại Sài Gòn, Phạm Xuân Ẩn làm việc cho hãng thông tấn Reuters, báo New York Herald Tribune, báo Christian Science Monitor và báo Time cho tới khi chính quyền miền Nam bị sụp đổ vào năm 1975.

Theo nhiều người làm báo tại miền Nam Việt Nam lúc bấy giờ, Phạm Xuân Ẩn là một nhà báo nổi tiếng và thường ngồi tại quán cà phê Givral, góc đường Tự Do và Lê Lợi.

Hầu hết các ký giả, cả Việt Nam lẫn Mỹ, đều đến gặp ông mỗi khi họ muốn biết tin tức. Và ông luôn cho tin tức chính xác đến nỗi nhiều người nghi ngờ ông là gián điệp, nhưng không có bằng chứng.

Báo giới lúc đó thường gọi ông bằng biệt hiệu “General Givral,” “Dean of the Vietnamese Army Press Corps” và “Voice of Radio Catinat”...

Trong lúc làm việc cho tờ The Barnacle, Phạm Xuân Ẩn phụ trách trang đời sống sinh viên, trang 3, và sau này làm biên tập cho trang 2.

Vào thời gian này, Phạm Xuân Ẩn tỏ tình với hai đồng nghiệp nhưng không thành. Người đầu tiên là Rosann Rhodes. Sau đó, cậu sinh viên Việt Nam này giới thiệu Rosann cho Rich Martin, một đồng nghiệp khác, và hai người này trở thành vợ chồng.

Người thứ hai mà Phạm Xuân Ẩn có tình cảm đặc biệt là Lee Meyer, chủ bút của tờ The Barnacle, nhưng cũng không thành luôn.

Trong thời gian làm ký giả tại Sài Gòn, Phạm Xuân Ẩn quen biết rất nhiều phóng viên nước ngoài và nhiều nhân vật cấp cao trong chính quyền Việt Nam Cộng Hòa. Nhờ vậy, ông lấy được rất nhiều tin tức quan trọng, mang tính chiến lược, và gởi vào chiến khu B, qua một người giao liên.

Từ đó, những thông tin này được chuyển ra Hà Nội để chính quyền Bắc Việt vạch ra chiến lược quân sự đối phó với chính quyền Hoa Kỳ và chính quyền miền Nam Việt Nam.

Những thông tin tình báo này chính xác đến nỗi tướng Võ Nguyên Giáp, người chỉ huy quân đội Bắc Việt lúc đó, có lần thốt lên: “Chúng ta thực sự ở trong phòng chỉ huy chiến tranh của Hoa Kỳ.”

Sau khi cuộc chiến Việt Nam kết thúc, có lúc chính quyền Cộng Sản Việt Nam định đưa ông sang Mỹ để tiếp tục hoạt động gián điệp, nhưng không thành. Hoạt động của ông Phạm Xuân Ẩn dần dần bị lộ và có một thời gian ông không được tiếp xúc với người nước ngoài.

Sau một thời gian, ông được phong chức thiếu tướng và chức Anh Hùng Quân Ðội.

Vì bệnh phổi, gián điệp nhị trùng Phạm Xuân Ẩn qua đời vào ngày 20 Tháng Chín, 2006, hưởng thọ 79 tuổi.

Trước và sau khi ông qua đời, nhiều sách báo và cá nhân đề cập đến cuộc đời và hoạt động bí ẩn của ông trong thời gian xảy ra cuộc chiến Việt Nam.

Một số nhà báo Mỹ là bạn bè thân thích của ông gọi ông là “một trong những gián điệp giỏi nhất của thế kỷ 20.”

Một số người khác cảm thấy bị phản bội, trong đó có một số người đã từng cưu mang ông và gia đình của ông.

Khi còn sống, ông đã trả lời phỏng vấn một số người. Khá nhiều sách báo, cả trong lẫn ngoài nước, cũng viết về ông, nhưng sau khi đọc, ông đều không hài lòng.

Cuối cùng, ông Phạm Xuân Ẩn chọn Giáo Sư Larry Berman, một nhà khoa học chính trị tại trường đại học UC Davis, để viết về mình, coi như là một hồi ký.

Có thể nói, sẽ không có ai thật sự viết đầy đủ về cuộc đời gián điệp nhị trùng của Phạm Xuân Ẩn, vì nó tùy thuộc vào những gì ông muốn nói và không muốn nói.

Tuy nhiên, cuốn sách của Giáo Sư Berman, tựa là “Perfect Spy”, có thể được coi là viết đầy đủ nhất sau khi ông gặp ông Phạm Xuân Ẩn trên 10 lần và phỏng vấn gần 100 giờ đồng hồ.

Vào lúc 11 giờ sáng ngày Thứ Bảy 30 Tháng Sáu tới đây, Giáo Sư Larry Berman sẽ ra mắt tác phẩm “Perfect Spy” tại phòng sinh hoạt Nhật Báo Người Việt.