Trung Tướng Ngô Quang Trưởng
Lê Xuân Nhuận

Bộ Tư Lệnh Quân Đoàn I và Quân Khu I

Kể từ ngày băi bỏ các Ṭa Đại-Biểu Chính-Phủ cấp Vùng (một tổ-chức hành-chánh dưới thời Đệ-Nhất Cộng-Ḥa của Tổng-Thống Ngô Đ́nh Diệm, thay thế các Phủ Thủ-Hiến cấp Phần dưới thời Quốc-Gia Việt-Nam của Quốc-Trưởng Bảo Đại), các "Tướng Vùng" (Tư-Lệnh Quân Đoàn và Quân Khu) đă hiển-nhiên trở thành Thủ-Hiến kiêm Đại-Biểu Chính-Phủ tại Quân Khu của ḿnh rồi.

Sau khi băi bỏ luôn chức-vụ Phụ-Tá Hành-Chánh bên cạnh Tư-Lệnh Quân-Khu, các "Tướng Vùng" càng có nhiều quyền-hành hơn đối với các cơ-quan dân-chính cấp Vùng mà nhiệm-vụ được xem là những nỗ-lực chính của Chương-Tŕnh B́nh Định và Phát Triển, qua Trung-Tâm Thường-Trực của Hội Đồng B́nh Định và Phát Triển Quân-Khu, mà nhân-viên toàn là quân-nhân, dưới quyền giám-sát của Phó Tư-Lệnh Quân-Khu.

Riêng Cảnh-Lực th́ hoạt động đi sát với Quân-Lực hơn, nên Tư-Lệnh Cảnh-Lực Vùng được xem như một Trưởng Cơ-Quan thuộc Quân-Khu, trực-tiếp nhận chỉ-thị từ Tư-Lệnh Quân-Khu.

Nói chung là Cảnh-Lực, nhưng thực-sự th́ chỉ có Cảnh-Sát Đặc-Biệt là có phần lớn trách-vụ tương-quan với Quân-Lực, qua hai ngành Quân-Báo (Pḥng Nh́) và Quân-An. Ngoài ra, Đặc-Cảnh cũng chịu trách-nhiệm thực-hiện một trong các mục-tiêu chính của Chương-Tŕnh B́nh Định và Phát Triển: an-ninh nông-thôn.

Theo Sắc-Lệnh của Chính-Phủ cải-tổ Ngành Cảnh-Sát Đặc-Biệt, chính tôi được xếp vào hàng Giám Đốc một Nha có nhiều Sở, tức cũng là một Trưởng Cơ-Quan cấp Quân-Khu. Trong tinh-thần đó, để bắt đầu các hoạt động đối-ngoại của Ngành, tôi phải sớm đến ra mắt các cấp lĩnh đạo và điều-hành Quân-Khu ở đây.

Trung-tướng Ngô Quang Trưởng

Tôi có trách-nhiệm trực-tiếp báo-cáo t́nh-h́nh lên Tư-Lệnh Quân-Khu, song tôi ít gặp trung-tướng Ngô Quang Trưởng của Quân-Khu I, nếu so-sánh với các trung-tướng Vĩnh Lộc, Lữ Lan, Ngô Du, Nguyễn Văn Toàn, như hồi tôi c̣n làm việc ở Quân-Khu II. Tướng Trưởng dùng phần lớn th́ giờ của ông để đi thị-sát bên ngoài, ít ở văn-pḥng.

Tuy thế, trong tâm-tưởng tôi cảm thấy gặp-gỡ và gần-gũi ông thường-xuyên. Viên trung-tướng ấy, như ở Sài-G̣n cũng như ở Vùng II tôi nghe nhiều người ca-tụng, quả là một nhân-vật lư-tưởng của xă-hội đương-thời. Địa-vị của người quân-nhân đă dược nâng lên hàng đầu trong bốn giới — Quân, Công, Cán, Chính — mà người quân-nhân ấy lại đă ở trên đỉnh cao của cấp-bậc lẫn chức-vụ ("Tướng Vùng" là "lănh-chúa" rồi). Nào là được đề-bạt lên chức-vụ cao hơn ở Trung-Ương nhưng ông thoái-thác, t́nh-nguyện ở lại trấn giữ vùng địa đầu đầy gian-nguy này của Quê Hương; nào là ông tận-tụy dồn hết tâm-trí, công-sức và th́-giờ vào công cuộc chống Cộng ngay ở trận tiền, hiếm khi hưởng-lạc ở thị-thành; nào là ông được Tổ-Chức Liên-Pḥng Đông-Nam-Á (SEATO: South East Asia Treaty Organization) mời qua Thái-Lan hằng tháng để thuyết-tŕnh về nỗ-lực và kinh-nghiệm chiến-trường Việt-Nam; nào là ông không có tham-vọng chính-trị nên được Tổng-Thống Nguyễn Văn Thiệu tin yêu, an-tâm rằng ông sẽ không bao giờ ly-khai Trung-Ương như cựu trung-tướng Nguyễn Chánh Thi ngày xưa...

Một hôm, trong lúc chờ đợi tập-trung tài-liệu đem đi họp lần đầu tiên với Quân Đoàn I tại văn-pḥng đại-tá Hoàng Mạnh Đáng, Tham-Mưu Trưởng Quân Đoàn và Quân-Khu, một số sĩ-quan cao-cấp đă ngẫu-nhiên đề-cập với tôi về trung-tướng Trưởng: nào là ông đă nghiêm-phạt một viên tướng Tư-Lệnh Sư Đoàn v́ liên đới chịu trách-nhiệm trong vụ một đơn-vị thuộc quyền lùa ḅ của dân-nhân; nào là ông đă trừng-trị một viên đại-tá Trưởng Cơ-Quan v́ tham-nhũng đối với ngân-sách Phát-Triển Nông-Thôn; nào là ông dùng trực-thăng bay khắp Quân-Khu, đích-thân kiểm-soát t́nh-h́nh mọi mặt, mọi nơi, kể cả giám-sát tác-phong kỷ-luật của quân-nhân dọc đường cũng như tại các đồn trại xa-xôi, vào những ngày giờ bất-ngờ nhất; nào là ông chỉ mặc chiến-phục với áo giáp, mũ sắt, sẵn-sàng tác-chiến bất-cứ lúc nào... Dư-luận cũng đồn là ông đă từng tát tai một viên Bộ-Trưởng hănh-tiến tại phi-trường...

Vô-số việc làm điển-h́nh của tướng Trưởng đă được kể lại với tôi bằng lời-lẽ và thái độ đầy thán-phục, gây trong tôi một xúc động mạnh và một ấn-tượng sâu, đến nỗi sau đó, lúc tôi leo lên giữa chừng cầu thang dẫn đến văn-pḥng của ông và của đại-tá Đáng, th́nh-ĺnh gặp ông bước xuống, tôi bỗng khựng người. Sừng-sững trước tôi quả là h́nh-ảnh vĩ đại của một "người hùng" mặc-áo-giáp, đội-mũ-sắt, thực-tế mà hoang đường như trong huyền-thoại thời xưa. Ông hỏi tôi đến làm ǵ, tôi nghẹn-ngào nói không nên lời, khiến đại-tá Lê Quang Nhơn, Chánh-Sở I An-Ninh Quân Đội, cùng đi với tôi, phải trả lời thay.

Thế là tôi đă có một lănh-tụ chống Cộng khả-tín cho toàn Vùng Chiến-Tuyến sôi-sục này (xem thêm Chương "Trung-tướng Ngô Quang Trưởng" ở gần cuối sách này).

Thiếu-tướng Hoàng Văn Lạc

Trung-tướng Ngô Quang Trưởng đă đồng-ư để chúng tôi - là Tư-Lệnh Cảnh-Lực Vùng I, Trưởng Pḥng 2 Quân Đoàn I & Quân-Khu I, Chánh Sở I Quân-An, và tôi là Giám Đốc Ngành Đặc-Cảnh Vùng I, cùng Người Bạn Đồng-Minh của tôi - họp mặt hằng tuần tại văn-pḥng của đại-tá Tham Mưu Trưởng.

Đó là nỗ-lực phối-hợp t́nh-báo và phản-gián. C̣n về an-ninh lĩnh-thổ th́ chúng tôi gặp nhau tại văn-pḥng của thiếu-tướng Hoàng Văn Lạc, Tư-Lệnh Phó Quân-Khu. Tham dự tại đây có thêm Phụ-Tá Trung-Tâm Thường-Trực của Ủy-Ban "Phụng Hoàng" Quân-Khu, nhưng không có Người Bạn Đồng-Minh.

Ngay trong phiên họp mà lần đầu tiên có tôi, tướng Lạc nhấn mạnh đến t́nh-h́nh an-ninh chung, nhất là ngay giữa và xung quanh thị-xă Đà Nẵng, nơi Quân Đoàn I và Quân-Khu I đặt tổng-hành dinh, nơi bây giờ là thủ-phủ của Miền Trung. Các vấn đề điển-h́nh được nêu ra: Kho Xăng lớn nhất của Quân-Khu I ở Liên Chiểu, sát bên chân Đèo Hải-Vân, đă bị Việt-Cộng tấn-công mấy lần; các bồn xăng dự-trữ quan-trọng khác ở giữa nội-thành Đà Nẵng cũng bị đặc-công Việt-Cộng cắt rào thép gai dở chừng; xe lửa từ Huế vào khỏi hầm Đèo Hải-Vân là bị Việt-Cộng giựt ḿn đều đều; đặc-biệt là ở phía nam Núi Ngũ-Hành-Sơn, trực-thăng của trung-tướng Ngô Quang Trưởng thường bị Việt-Cộng bắn sẻ, nên ông phải tránh vùng đó bằng cách bay ṿng ra xa...

Tôi không cần thắc-mắc tại sao các cơ-quan và đơn-vị Quân-Lực và Cảnh-Lực sở-tại đă không thanh-toán được các ung-nhọt kinh-niên này. Tôi liền tự-nguyện đảm-trách việc phục-hồi và bảo đảm an-ninh lâu dài cho các nơi kể trên.

Tôi c̣n đề-nghị để cho Cảnh-Lực nói chung, Ngành Đặc-Cảnh nói riêng, do tôi đích-thân nhập cuộc, đảm-nhận vai tṛ chủ-tŕ trong các hoạt động cả ch́m lẫn nổi, tiễu-trừ cộng-sản và duy-tŕ an-ninh lănh-thổ, bất-cứ tại vùng đất nào có thường dân cư-trú và sinh-hoạt, bắt đầu từ các thị-xă, quận-lỵ, trên khắp Quân-Khu.

Tôi chỉ xin một chữ kư của Tư-Lệnh Quân Đoàn và Quân-Khu, thông-báo việc này cho hết thảy các cơ-quan và đơn-vị quân-sự trên toàn Vùng đều biết để tuân-hành.

Trung-tường Ngô Quang Trưởng, Tư-Lệnh Quân Đoàn I và Quân-Khu I, đă chấp-thuận đề-nghị ấy của tôi.

Pḥng Nh́ và An-Ninh Quân Đội

Nói chung th́ quân-nhân không ưa ǵ cảnh-nhân; nói riêng th́, trong lĩnh-vực t́nh-báo, có sự bất đồng ư-kiến, nếu không muốn nói là tranh giành ảnh-hưởng giữa Quân-Báo, Quân-An, và Cảnh-Sát Quốc-Gia. Tuy thời-gian sau này quân-nhân các cấp được biệt-phái qua Cảnh-Lực rất đông, và sĩ-quan quân-lai nắm giữ đa số chức-vụ chỉ-huy trong ngành Áp-Pháp, nên sự giao-tiếp giữa hai bên ở cấp cao và ở bề mặt đă được cải-thiện khá nhiều; nhưng trong các đụng chạm hằng ngày, kể cả trong việc phối-hợp công-tác, phần lép vế vẫn thường dành cho phía cảnh-nhân.

Ai cũng biết, trong địa-hạt t́nh-báo quân-sự, các chuyên-viên quân-nhân đương-nhiên thành-thạo hơn; huống chi trong thời chiến, Quân-Báo được trang-bị các phương-tiện máy móc, dụng-cụ và kỹ-thuật tối-tân qua nguồn quân-viện là ngân-sách chính-yểu của Hoa Kỳ; được sự yểm-trợ của không-ảnh; được ưu-tiên khai-thác các tài-liệu bắt được tại chiến-trường; được ưu-tiên thẩm-vấn mọi nguồn tin, kể cả hồi-chánh-viên, can-phạm và tù-binh do Đặc-Cảnh bắt được. Điểm yếu của Đặc-Cảnh là cũng thu lượm tin-tức quân-sự, nhưng thiếu hoàn-cảnh xác-nhận, lại thừa cảnh-giác bị-trách, nên tin-tức nào nhận được cũng đều chuyển tiếp đến Pḥng Nh́, rốt cuộc có nhiều báo-cáo của cấp cao mà chỉ có giá-trị thấp, thậm-chí không có giá-trị ǵ. Các cấp lĩnh đạo Đặc-Cảnh ở Trung Ương hầu như không chú ư đến điều này.

Đối với tôi, vấn đề phân-minh hơn.

Đặc-Cảnh mà cũng am-tường về quân-sự th́ lại càng tốt chứ sao. Thí dụ, để đạt được điều đó, suốt nhiều năm qua, tôi đă nhịn ăn điểm-tâm mỗi ngày để kip đến dự các buổi thuyết-tŕnh sáng sớm tại Bộ Tư-Lệnh Quân Đoàn II, hồi c̣n đóng ở Pleiku, và Bộ Tư-Lệnh Quân-Khu II, hồi đă dời về Nha Trang, để theo sát diễn-biến t́nh-h́nh và nắm vững các vấn đề quân-sự khắp Vùng, ḥa ḿnh với các cấp chỉ-huy các giới quân-nhân, nên khi lâm-sự là bản-thân được nể-v́ và do đó công-vụ được phối-hợp chân-t́nh.

Tuy nhiên, mỗi cơ-quan có một chức-năng riêng, mỗi phần-vụ có một trách-nhiệm riêng. An-ninh và t́nh-báo đâu phải chỉ đóng khung trong phạm-vi quân-sự, dù cho đất nước đang trong t́nh trạng chiến-tranh. Cộng-sản không phải chỉ là các đơn-vị quân-sự hay các lực-lượng vũ-trang, phục-kích, tấn-công. Nếu không có các lực-lượng chính-quy làm gió băo, th́ chính các tổ-chức chính-trị và dân-sự của địch cũng vẫn là những ổ ẩn và nôi nuôi cho các loại mối mọt và dịch-khí, đủ sức đục rỗng, xói ṃn, làm sụp đổ nền móng của quốc-giạ Đó là Đảng Nhân Dân Cách-Mạng (Đảng Lao Động trá-h́nh); Mặt Trận Dân Tộc Giải-Phóng; Chính Phủ Lâm Thời Cộng Ḥa Miền Nam; các hội đoàn nhân dân như Công Đoàn, Nông Hội, Phụ Nữ, Thanh Niên, Sinh Viên, Học Sinh; với các Đảng Ủy, Ủy Ban Mặt Trận, cơ quan nhà nước, chi nhánh hội đoàn, từ trung ương xuống đến xă thôn; các bộ-phận điệp-báo, đặc-công, tuyên-truyền, địch-vận, trí-vận, tôn-giáo-vận, kinh tài, tiếp tế, giao liên... Tất cả đều là đối-tượng của Đặc-Cảnh; mà chúng lại là những kẻ thù siêu-biên-giới, vạn-trạng thiên-h́nh.

Đồng-ư với nhận-thức đó của tôi, đại-tá Phạm Văn Phô, Trưởng Pḥng 2 Quân Đoàn I và Quân-Khu I, đă thỏa-thuận thông-báo và chuyển-giao cho tôi tất cả những tin-tức và tài-liệu nào có liên-quan đến chính-trị và dân-sự Việt Cộng mà phía Quân Báo có được. Phần tôi th́ chỉ cung cấp cho Pḥng Nh́ những tin-tức và tài-liệu nào mà tôi đă đích-thân lọc lựa, kiểm xác, có giá-trị cao.

Từ trước đến nay, tất cả các cơ-quan t́nh-báo cũng như đơn-vị hành-quân khắp nước đều căn-cứ vào tài-liệu "Trận Liệt Việt-Cộng" do Pḥng Nh́ soạn-thảo, như một bộ từ điển tổng-hợp về tổ-chức và nhân-sự của địch, để truy tầm, phát hiện, và xác định lư lịch cùng chức vụ của từng phần-tử cộng-sản có được trước mặt hoặc trong tay. Tuy nhiên, nhận thấy về phía chính-trị và dân-sự th́ Ngành Đặc-Cảnh của tôi có đầy đủ dữ-kiện hơn, nên tôi đề-nghị, và Bộ Tư-Lệnh Quân Đoàn I và Quân-Khu I đă chấp-thuận, từ nay trở đi "Trận-Liệt Việt Cộng" được chia ra làm hai phần: Pḥng Nh́ chỉ lập Trận Liệt Quân Sự, c̣n Trận Liệt Chinh-Trị th́ tôi đảm nhận cho Ngành Đặc-Cảnh thực-hiện, cùng được lưu-hành và sử dụng khắp Quân-Khu, cũng như phổ-biến lên Trung Ương (Bộ Tổng Tham mưu, Phủ Đặc-Ủy Trung Ương T́nh-Báo, Bộ Chiêu Hồi, Bộ Tư-Lệnh CSQG, v.v...) và vào Quân Khu II, để mọi cơ-quan đơn-vị đều tham-khảo trong đó tất cả những ǵ có liên-quan đến Việt-Cộng ở Miền Trung.

Dưới thời thiếu-tướng Nguyễn Cao Kỳ làm Chủ-Tịch Ủy-Ban Hành-Pháp Trung Ương, thiếu tướng Nguyễn Ngọc Loan, Giám Đốc An-Ninh Quân Đội, được cử kiêm-nhiệm Tổng-Giám Đốc Cảnh-Sát Quốc-Gia, đă ra lệnh cho Cảnh-Sát phải cung-cấp mọi tin-tức tài-liệu cho Quân-An. Từ đó về sau, việc ấy đă thành thông-lệ..

Nhưng tôi không chịu giới-hạn sự phối-hợp giữa hai Ngành trong chừng-mực quá giản đơn như trên. Thí dụ: lâu nay Quân-An chỉ cần căn-cứ vào bảng kết-quả sưu-tra văn-khố của Cảnh-Sát để thông-qua quá-tŕnh hoạt động chính-trị của các ứng-viên Việt-Nam xin vào làm việc tại các công-sở, quân-cứ, và tư-hăng của Hoa-Kỳ. Tôi để ư thấy tại các bộ-phận Văn Khố Cảnh-Sát lúc nào cũng có khá nhiều hồ-sơ cá-nhân hoạt động cộng-sản ứ đọng, chưa được lập phiếu và xếp loại đưa vào hệ-thống lưu-trữ để dùng trong khâu sưu-tra. Ngoài ra, có những quân-nhân biệt-phái qua các cơ-quan hành-chính; những quân-nhân đắc-cử vào các chức-vụ dân-cử; và cả những quân-nhân mà không phải lúc nào cũng ở trong trại binh: họ hưởng quy-chế quân-nhân, ngoài ṿng quyền-hạn của Cảnh-Sát, nhưng đồng-thời họ đă vượt ra khỏi tầm tay kiểm-soát của Quân-An.

Tôi đặt vấn đề với đại-tá Lê Quang Nhơn, Chánh Sở I Quân-An, và ông đă tán đồng ư-kiến của tôi, tŕnh ư-kiến thuận lên Trên, để hai Ngành phối-hợp với nhau một cách chặt-chẽ và rộng-răi hơn, cả trên b́nh diện giám-thị, theo dơi, lẫn trong công-tác điều-tra, xử-lư, kể cả bắt giữ và thẩm-vấn, nhất là về mặt phản-gián, đối với các phần-tử nội-tuyến, cơ-sở nằm vùng của đối-phương trong hàng-ngũ quân-nhân...

Trung-Tâm Thường-Trực B́nh Định và Phát-Triển Quân-Khu I

Nếu một Chính-Quyền phải làm một lần cả hai công việc, giữ nước và dựng nước, th́ Hội Đồng B́nh Định và Phát-Triển là tổ-chức dựng nước vậy.

Tuy trong Chương-Tŕnh có một mục-tiêu "vô-hiệu-hóa hạ-tầng cơ-sở của Việt-Cộng, văn-hồi an-ninh cho Xă Ấp nông-thôn", nhưng nhiệm-vụ ấy đă được giao khoán, trên danh nghĩa, cho Ủy-Ban Phụng-Hoàng, và trên thực tế, cho Quân-Lực và Cảnh-Sát Quốc-Gia, mà các phương-tiện hoạt động th́ đă có nguồn cung-cấp từ gốc ở Trung-Ương. C̣n lại các mục-tiêu khác, như giúp đỡ nông dân tăng-gia sản-xuất lúa gạo, chống nạn mù chữ và nâng cao tŕnh độ học-vấn của dân quê, khám chữa bệnh-tật và bảo-vệ sức khỏe cho đồng-bào, xây đắp cầu đường để đáp-ứng nhu-cầu vận-tải giao-thông, mở rộng mạng lưới thông-tin để phổ-cập đến hạ-tầng tin-tức thời-sự và chính-sách luật-lệ của Chính-Quyền, v.v... th́ có kèm theo ngân-sách để mua phân bón, cất thêm trường học, bệnh-xá, cầu, đường, trạm thông-tin, v.v... nên hấp dẫn các nhà thầu và lôi cuốn các cấp chức liên-hệ với việc gọi thầu, đấu thầu hơn.

Lần đầu tiên tôi đến với Trung-Tâm Thường-Trực B́nh Định và Phát-Triển Quân-Khu I th́ gặp lúc Bộ Thương-Mại và Kỹ-Nghệ đang cùng Bộ Tư-Lệnh Quân-Khu I cứu xét vấn đề một số thương-gia Hoa Kiều xin khai-thác quế ở vùng Quận Quế-Sơn là vùng bán-an-ninh. Quế là một nguồn lợi lớn, Việt-Cộng cũng giành. Trước đó, thiếu-tướng Nguyễn Văn Toàn đă tranh-thủ thế nào mà báo-chí mệnh danh ông là "Quế tướng-công". Tôi đứng về mặt an-ninh, t́nh-báo, chính-trị, kinh-tế và dân-sự, góp thêm ư-kiến với Trung Tâm, v́ ngại các nhà quân-sự đang phải đương đầu với các bộ óc tài-phiệt của giới phú-thương. Tôi đề-nghị để đại-tá Nguyễn Xuân Lộc, Tư-Lệnh Cảnh-Lực Vùng I, cùng tham-gia phái đoàn Quân-Khu đến tận nơi nghiên-cứu tận-tường. Bỗng-nhiên có lệnh cấm Lộc vào Tỉnh Quảng-Tín. Tôi thuyết-phục Lộc, và ông đă nghe theo tôi: cứ đi, v́ đó là quyền của ḿnh; ḿnh đi về việc của ḿnh.

Lần đó, tôi khám-phá thấy Trung-Tâm B́nh Định và Phát-Triển Quân-Khu I đă dùng cả hai cảnh-nhân, một đai-úy và một thượng-sĩ, được Bộ Tư-Lệnh Cảnh-Lực Vùng I biệt-phái đến để phối-hợp công-tác, vào việc nấu nước pha trà, phục-vụ cho các sĩ-quan và hạ-sĩ-quan quân-nhân tùng-sự tại Trung-Tâm này!

Trung Tướng Ngô Quang Trưởng

Tư-Lệnh Quân Đoàn I & Quân-Khu I Ngô Quang Trưởng được hầu hết mọi người khâm-phục. Ông dành nhiều tâm trí, công sức, và th́ giờ vào các cuộc hành-quân hơn là vào công việc văn-pḥng. Ông thường-xuyên mặc chiến-phục, đội mũ sắt, mang áo giáp, bay đến tận từng đồn+chốt khắp Quân-Khu, để quan-sát, nghiên-cứu t́nh-h́nh tại chỗ, và kiểm-tra tác-phong kỷ-luật của các cấp quân-nhân. Bản-thân ông ít thích truy-hoan, nên cấm sĩ-quan thuộc quyền đến khiêu-vũ ở các nhà hàng ca+vũ+nhạc, khiến các Tỉnh-Trưởng và Thị-Trưởng cấm luôn cả các pḥng trà ca-nhạc tổ-chức khiêu-vũ cho bất-cứ giới khách hàng nào.

Đó là tóm-tắt những nét chính về tướng Trưởng được nhiều người nhận thấy hoặc đồn miệng với nhau.

Riêng đối với tôi, ông c̣n là Đại-Biểu Chính-Phủ, tức Thủ-Hiến, của Vùng I, nhất là sau khi Ṭa Đại-Biểu Chính-Phủ đă bị giải-tán, chức-vụ Phụ-Tá Hành-Chánh cho Tư-Lệnh Quân-Khu cũng bị băi-bỏ luôn. Tư-Lệnh Quân Đoàn/Quân-Khu cử-nhiệm các Tiểu-Khu-Trưởng và Đặc-Khu-Trưởng kiêm-nhiệm Tỉnh-Trưởng và Thị-Trưởng. Tư-Lệnh Quân Đoàn/Quân-Khu trực-tiếp điều-khiển Tư-Lệnh Cảnh-Lực Vùng sở-tại, đồng-thời cũng là Chủ-Tịch Hội Đồng B́nh Định & Phát-Triển cầm đầu công-tác chuyên-môn của đa-số các Bộ quan-trọng thuộc Chính-Quyền Trung-Ương thực-hiện trong lănh-thổ Quân-Khu ḿnh. Tóm lại, tại Vùng I ông là Chính-Quyền.

Tôi trích sao riêng gửi cho ông biết điều-khoản trong Sắc-Lệnh của Thủ-Tướng quy định việc tôi trực-tiếp báo-cáo t́nh-h́nh lên Tư-Lệnh Quân-Khu, liên-quan đến an-ninh và chính-trị nội-bộ, thuộc thẩm-quyền của Đại-Biểu Chính-Phủ, là chức-vụ mà ông kiêm-nhiệm hiển-nhiên. Sau đó, tôi chính-thức tường-tŕnh lên ông những vấn đề nội-chính của Quốc-Giạ

Vấn Đề Quân-Nhân Vô-Kỷ-Luật

Khi người lính ở trong quân-sở hoặc quân-cứ th́ quân-phong quân-kỷ có thể được xem là việc riêng trong gia đ́nh Quân-Lực; nhưng một khi người lính đă đi ra ngoài th́ mọi ngôn-ngữ cử-chỉ dù nhỏ-nhặt cũng ít nhiều ảnh-hưởng đến mối quan-hệ giữa Quân và Dân.

So với tổng-số quân-nhân tại-ngũ th́ tỷ-lệ cá-nhân vô-kỷ-luật chỉ là một con số nhỏ; nhưng những việc làm sai quấy của số ít này đă gây bất-b́nh và ác-cảm không ít trong dân-nhân đối với binh-giới nói chung, tạo thành một vấn đề trong lĩnh-vực chính-trị nội-bộ của chế độ Việt-Nam Cộng-Ḥa.

Khi nào có một người nào vi-phạm luật-pháp hoặc luật-lệ hiện-hành mà mặc quân-phục rơ-ràng hoặc tự-xưng là quân-nhân, th́ Cảnh-Sát chỉ cần báo cho Quân-Cảnh đến chấp-lư mà thôi. Thế là Cảnh-Sát, ở đây, là Cảnh-Sát Sắc-Phục, không theo dơi, thống-kê, phân-loại, so-sánh tăng/giảm, t́m hiểu nguyên-nhân, v.v...; vả lại, dù có muốn cũng không làm được, v́ không biết rơ tính danh, số quân-tịch, cấp-bậc, đơn-vị, nội dung sự phạm-pháp, cách giải-quyết, và kết-quả thế nào.

Nhưng đó lại là một vấn đề nội-chính. Nó thuộc phạm-vi nghiên-cứu của Ngành Đặc-Cảnh (Cảnh-Sát Đặc-Biệt); nó xảy ra trong vùng sinh-hoạt của người dân, là vùng mà tôi đă để-nghị và Bộ Tư-Lệnh Quân-Khu sở-quan đă đồng-ư giao cho Ngành Đặc-Cảnh chịu trách-nhiệm về an-ninh chung; và nó cũng là một mục-tiêu hoạt động hằng ngày của chính trung-tướng Ngô Quang Trưởng. Phải bảo-toàn h́nh-ảnh tốt đẹp của người chiến-sĩ đang hy-sinh xương máu trên chiến-trường; phải duy-tŕ mối t́nh khắng-khít cá+nước quân+dân; phải xóa sạch mọi t́-vết, không để cho kẻ thù khai-thác vơ đũa cả nắm chê-bai hàng-ngũ Quốc-Gia chúng ta.

Lần đầu tiên là vào cuối năm 1973, tôi nêu đề-tài này lên trong một buổi họp đặc-biệt của nhóm người tạm gọi là Ủy-Ban Phối-Hợp T́nh-Báo Quân-Khu I, mà trung-tướng Ngô Quang Trưởng giao cho đại-tá Hoàng Mạnh Đáng, Tham Mưu Trưởng, đại diện, chủ-tọa các buổi họp hằng tuần. Tôi lấy quốc-lộ số I là con đường bộ huyết-mạch nối liền từ thủ-đô Sài-G̣n ra các Tỉnh Miền Trung và miệt ngoài, đoạn từ Sa Huỳnh cực-Nam của Tỉnh Quảng-Ngăi ra đến Đèo Hải-Vân cực-Bắc của Tỉnh Quảng-Nam, trong đó có Thị-Xă Đà-Nẵng, để làm bối-cảnh điển-h́nh. Trên con đường này, không những chỉ có sự đi lại của mọi tầng-lớp và thành-phần dân-nhân, các loại ngoại-kiều, mả c̣n có sự hiện diện thường-xuyên và tập-trung hoạt động của mọi cơ-quan và đơn-vị thi-hành luật-pháp và duy-tŕ an-ninh trật-tự chung. Vào thởi điểm đó, trung-b́nh hai tháng là có một vụ quân-nhân dùng súng bắn bừa vào xe đ̣ chở đầy hành-khách đang chạy trên quốc-lộ I, gây thương-tích cho một vài thường dân.

Trong pḥng làm việc của đại-tá Đáng có một bộ-phận giống như chi-nhánh của hệ-thống nội đàm mà tôi đoán là máy chính nằm trong pḥng làm việc của trung-tướng Trưởng. Có lẽ ông đă mở máy mà nghe Ủy-Ban chúng tôi thảo-luận những ǵ. Lần họp kế sau, đại-tá Đáng khéo-léo nhắc chúng tôi đừng đề-cập nhiều những vấn đề nội-bộ, ư nói v́ có Người Bạn Đồng-Minh (viên-chức CIA cố-vấn của Đặc-Cảnh) và thông dịch-viên cùng nghe.

Tôi c̣n nhớ ngày xưa, khi tôi c̣n làm giám đốc chương-tŕnh phát-thanh "Tiếng Nói Quân Đội" tại Đệ-Nhị Quân-Khu, tôi phải đệ-tŕnh bản thảo bài xă-luận của tôi viết hằng ngày lên cho trung-tướng Lê Văn Nghiêm, Tư-Lệnh Quân-Khu, duyệt trước, để được đọc trên Đài vào chiều cùng ngày và được đăng trên báo "Tin Tức" phổ-biến khắp Quân-Khu vào sáng hôm sạu Có một lần, bài xă-luận của tôi nhắc-nhở tài-xế quân-xa tuân giữ luật-lệ lưu-thông khi lái xe trên đường thành-phố. Tôi quan-niệm rằng: khi một người lính, dù là hạng chót (binh nh́), đứng gác ở một cổng đồn, anh ta có quyền chận đường một ông Bộ-Trưởng; khi một nhân-viên Quan-Thuế (dù là hạ-đẳng) soát hàng ở một phi-trường, anh ta có quyền lục xách một viên đại-tướng; vậy th́, khi một đại diện Cảnh-Sát (dù là sơ-cấp) kiểm-soát xe cộ, tại sao anh ta lại không có quyền chỉ-dẫn đúng luật đi đường cho các quân-xả Tướng Nghiêm phê vào bên lề bản thảo của tôi hai chữ "con cú". Pḥng Năm chúng tôi đoán ư ông cho rằng bài xă-luận ấy có phần cay-cú hoặc xoi-mói như "cú vọ" (?), nên đă xếp bỏ. Phần đông cấp trên không muốn nghe người khác nói đến khuyết điểm của cấp dưới thuộc phần trách-nhiệm của ḿnh.

Tuy nhiên, việc của tôi th́ tôi vẫn phải làm. Ngoài Tư-Lệnh Quân-Khu ra, tôi c̣n báo-cáo lên Tư-Lệnh Đặc-Cảnh Trung-Ương nữa. Nơi đây chuyển lên Tư-Lệnh Cảnh-Lực Quốc-Gia kiêm Đặc-Ủy-Trưởng T́nh-Báo Trung-Ương, để tŕnh tiếp lên Tổng-Thống. Như thế th́ Trung-Ương vẫn biết đến vấn đề đó như thường.

Sau đó, tôi không tŕnh-bày sự-việc nói trên trong các buổi họp như thế nữa. Tôi làm công-văn báo-cáo hằng tháng lên Tư-Lệnh Quân-Khu.

So-sánh th́ thấy, vào cuối năm 1973, trung-b́nh hai tháng mới có một vụ, gây thương-tích cho một vài thường dân; nhưng đến mấy tháng đầu năm 1975, liền trước ngày thất-thủ Quân-Khu địa đầu này, tổng-số thống-kê mỗi tháng đă lên đến cả chục vụ, gây cả tử-thương cho nhiều hành-khách, trong đó có một số là quân-nhân, và có lần cho cả một tu-sĩ của Đạo Ky-Tộ

Việc Kiểm-Soát các Cựu-Can & Cựu-Cán Việt-Cộng

Phong-trào phản đối Chiến-Tranh Việt-Nam ở Hoa-Kỳ và một số nước khác đă mở đường cho Hiệp Định Paris 1973. Hậu-quả trầm-trọng và cụ-thể nhất là Mỹ giảm bớt dần dần để rồi chấm dứt hẳn viện-trợ cho Việt-Nam Cộng-Ḥa.

Sau vụ Việt-Cộng tổng-tấn-công Tết Mậu-Thân năm 1968, hoạt động của Quân-Lực cũng như của Đặc-Cảnh gia-tăng tối đa; do đó, số cán-bộ, bộ-đội, và cơ-sở địch bị bắt cũng gia-tăng rất nhiều. Chính-Quyền phải xây-cất thêm trại tạm giam ở mỗi Tỉnh, một số trại giam thuộc Trung-Ương, và một trại tập-trung tại mỗi Vùng Chiến-Thuật, để gom lại các phần-tử nguy-hiểm được đưa từ các Tỉnh về. Thật ra, trách-nhiệm của Ngành Đặc-Cảnh chỉ giới-hạn trong việc bắt hung-thủ và nghi-can, điều-tra, lập hồ-sơ truy-tố trước Ủy-Ban An-Ninh, hoặc chuyển nội-vụ qua Ṭa Án Quân-Sự Mặt Trận; c̣n th́ chỉ đích-thân tạm giữ một số ít đối-tượng đặc-biệt trong một thời-gian ngắn cần-thiết cho việc hỏi cung hoặc xây dựng thành mật-viên, tại Trung-Tâm Thẩm-Vấn là nơi hội đủ các điều-kiện tiêu-chuẩn tối-thiểu được sự cố-vấn và yểm-trợ trực-tiếp của các chuyên-gia Hoa-Kỳ. Ngoài ra, chế độ giam-giữ và đối-xử trước khi thành-án th́ thuộc phần đảm-trách của các Trại Tạm Giam ở phía Sắc-Phục của Bộ Chỉ-Huy Cảnh-Lực, Trung-Tâm Cải-Huấn thuộc Bộ Nội-Vụ, hoặc Trại Giam Tù-Binh Cộng-Sản Việt-Nam thuộc Bộ Quốc-Pḥng; và sau khi thành-án th́ do Tổng-Nha Cải-Huấn hoặc Bộ Tổng Tham Mưu quản-lư và kiểm-soát cho đến ngày các đương-nhân được trả tự-do.

Tuy thế, Ngành Đặc-Cảnh vẫn là cái đích chính của mọi sự chỉ-trích liên-quan đến tù và trại giam. Do đó, Ngành Đặc-Cảnh bị đặt trong một t́nh-trạng tiến/thoái lưỡng-nan. Một mặt th́ hứng chịu phần lớn dư-luận công-kích là chế độ có quá nhiều tù và trại giam: trại giam th́ thiếu tiện-nghi, mà tù th́ bị ngược đăi, thậm-chí tiếng lóng "bị nhốt chuồng cọp", là một h́nh-thức kỷ-luật áp dụng ở đâu ngoài Ngành Đặc-Cảnh, cũng bị dịch sai và hiểu lầm một cách có ác-ư là tù bị nhốt chung chuồng với cọp. Một mặt th́ phải rút ngắn thời-gian điều-tra, lập hồ-sơ; riêng tại Trung-Tâm Thẩm-Vấn th́ phải đi trước các trại giam khác về việc: tăng thêm thức ăn; trổ thêm cửa sổ; tăng thêm hệ-thống ánh sáng và vệ-sinh, y-tế; giảm bớt số người giam chung trong mỗi pḥng — nghĩa là tăng thêm pḥng giam, nhưng đồng-thời lại phải giảm bớt tổng-số pḥng giam!

T́nh-h́nh chung được đặt dưới sự kiểm-soát thường-xuyên và bất-thần của vô-số tổ-chức và nhân-vật: trong Chính-Quyền th́ ngoài các Thanh-Tra nội-bộ từ cấp Vùng lên đến cấp Trung-Ương c̣n có Biện-Lư, các phái đoàn Giám-Sát, Dân-Biểu, các cơ-quan Y-Tế, Xă-Hội, v.v...; ngoài Chính-Quyền th́ có các tu-sĩ thuộc mọi giáo-hội, cạc hội đoàn từ-thiện, các nhà báo, v.v..., chưa kể áp-lực từ các nhóm tranh đấu, như "Phong-Trào Đ̣i Cải-Thiện Chế Độ Lao-Tù", v.v...

Căng nhất là vào cuối năm 1972, giai đoạn chuẩn-bị gấp rút cho Hiệp Định Paris 1973, Chính-Quyền Trung-Ương trù-liệu giảm bớt trại giam bằng cách đóng cửa, hoặc bỏ bớt một số pḥng, và giảm-thiểu tù bằng nhiều cách: chỉ giữ lại một số can-phạm quan-trọng và nguy-hiểm nhất, c̣n th́ trả tự-do cho những cá-nhân được sự bảo-lănh của thân-nhân là công-chức hoặc sĩ-quan cao-cấp của Việt Nam Cộng-Ḥa; cho những phần-tử có khai báo thật-thà được hưởng quy-chế hồi-chánh-viên; chuyển những cán+cơ hoạt động có vũ-trang qua diện tù-binh để trao trả cho đối-phương; phóng-thích, nhưng chỉ-định cư-trú, một số đông những cựu-can, cựu-cán có tiền-án tiền-tích hoạt động cho Việt-Cộng, tuy không hội đủ yếu-tố để bị kết tội giam lâu nhưng bị xét thấy có hại cho an-ninh chung, và những cán-binh tuy xin ra hồi-chính nhưng tránh né khai báo và có chỉ dấu là trá-hàng, v.v...

Ngoại-trừ các tù-nhân đang c̣n thụ-án và các tù-binh đang chờ được trao trả cho bên kia, tất cả các thành-phần trên đều là đối-tượng cho Ngành Đặc-Cảnh giám-thị, theo dơi, và nếu cần th́ đương đầu. Nhưng Ngành Đặc-Cảnh lại không được hỏi ư-kiến về nơi chỉ-định cư-trú cho các đối-tượng này.

Thời-gian đó, nhiệm-sở của tôi là Vùng IỊ Một hôm, trong một buổi họp của Bộ Tư-Lệnh Quân-Khu II, tại Nha Trang, Phó Tư-Lệnh là đại-tá Nguyễn Cắt, chủ-tọa, đă ra lệnh cho Bộ Tham-Mưu thuộc quyền hội-ư với các Tỉnh-Trưởng để chọn một Tỉnh trong Quân-Khu làm địa-hạt chỉ-định cư-trú chung cho tất cả các cựu-can, cựu-cán và hồi-chánh-viên đặc-biệt nói trên tập-trung về từ các Tỉnh và Thị-Xă khác khắp Quân-Khụ Bộ Tư-Lệnh Quân-Khu II không mời Bộ Tư-Lệnh Cảnh-Lực Vùng II cùng dự buổi họp này.

Bản-thân tôi vốn có những quan-hệ công-vụ chặt-chẽ với các sĩ-quan cao-cấp đứng đầu các cơ-quan Quân-Báo và Quân-An ở cấp Quân Đoàn và Quân-Khu, nên tuy không được mời đến nhưng tôi vẫn lợi dụng điều đó để đến dự các buổi họp nội-bộ của họ mỗi sáng sớm tại Bộ Tư-Lệnh Quân Đoàn/Quân-Khụ Qua việc làm của Bộ Tư-Lệnh Quân-Khu II, tôi thấy rơ là Trung-Ương muốn thay thế các trại giam hữu-h́nh, mà diện-tích chỉ xấp-xỉ một ô phố, bằng những trại giam vô-h́nh, mà sức chứa là lĩnh-thổ của cả một Tỉnh, vô vàn rộng lớn hơn. Biện-pháp ấy chắc-chắn sẽ bị đả-phá dữ dội hơn, nhất là bởi giới truyền-thông nước ngoài, tai-hại vô cùng cho chế độ Miền Nam. Không thể im-lặng đồng-t́nh, tôi đă đứng lên phát-biểu ư-kiến: "Tôi tin là sẽ không có một Tỉnh-Trưởng nào, nếu thật-sự là Tỉnh-Trưởng, mà lại thuận nhận cho Tỉnh ḿnh trở thành một địa-phương quản-thúc tù." Đại-tá Cắt bất-b́nh, nh́n thẳng mặt tôi: "Anh tưởng là tôi không trừng-phạt được các Tỉnh-Trưởng nào không tuân lệnh của Quân-Khu sao?"

Cũng như phần đông các nhà lănh đạo ở cấp quốc-gia, ông quan-niệm mỗi Tỉnh-Trưởng chỉ là một Tiểu-Khu-Trưởng, nên lấy con mắt quân-sự mà nh́n chính-sự, và áp đặt mệnh-lệnh hành-pháp bằng kỷ-luật nhà binh.

Sau khi nghe ư-kiến của tôi qua thông dịch-viên, các viên-chức cao-cấp trong Bộ Tư-Lệnh Cố-Vấn Quân-Sự và Viện-Trợ Kinh-Tế của Hoa-Kỳ đă đưa ngón tay cái chĩa lên trời về phía tôi mà gật gật đầu. Thấy thế, tôi không nói ǵ thêm.

Sau đó, không có Tỉnh nào được chọn làm lĩnh-thổ quản-thúc tù chính-trị cho toàn Vùng IỊ

* * *

Biện-pháp áp dụng từ đó cho đến sau ngày đă có Hiệp Định Paris là cho trở về quê cũ, người nào làng nấy, cư-trú cố định và hạn-chế đi lại, các cựu-can cựu-cán và hồi-chính-viên đặc-biệt mà tin-tức t́nh-báo cũng như nhận xét của các giới-chức Cải-Huấn thuộc Bộ Nội-Vụ và Phục-Hoạt thuộc Bộ Chiêu-Hồi đă xếp vào loại "ḿn ngụy-trang", "khổ-nhục-kế", chưa cho phép tự-do hoàn-toàn. Tùy theo sự xếp loại, các phần-tử ấy phải đến tŕnh diện mỗi tháng, mỗi hai tuần, hoặc mỗi tuần, tại Pḥng Đặc-Cảnh Quận sở-tại; tại đây, nhân-viên chuyên-trách có lập một cuốn sổ, để các đương-nhân khi đến th́ ghi tên, tuổi, địa-chỉ, ngày giờ đến tŕnh diện, và kư tên vào, làm bằng-chứng đă được kiểm-soát để lưu hồ-sợ

Tại Vùng I, tin-tức nội-tuyến cho biết có một số phần-tử thuộc diện nói trên đă tái hoạt động cho Việt-Cộng. Tôi liền đích-thân đến thử một số Xă thuộc Tỉnh Quảng-Nam để t́m hiểu tại chỗ xem sao.

Về việc tŕnh diện: có một số người liên-hệ đă ăn nên làm ra, hoặc đă trở thành đảng-viên quan-trọng của Việt-Nam Quốc Dân Đảng, không c̣n đến tŕnh diện tại Pḥng Đặc-Cảnh Quận hoặc Cuộc Cảnh-Sát Xă nữa, mà chính nhân-viên hữu-trách phải mang sổ đi t́m, bất-cứ ở đâu, lúc nào, có khi gặp rồi mà c̣n phải chờ chực, để được đối-tượng kư-chỉ vào sổ tŕnh diện, cho có h́nh-thức là đă kiểm-soát họ rồi.

Về việc chỉ-định cư-trú và hạn-chế đi lại: dân-chúng được tự-do đi lại và cư-trú; trừ một ít trường-hợp đặc-biệt, Cảnh-Sát không soát xét tờ khai gia đ́nh; Cảnh-Sát cũng ít phối-hợp công-tác với Xă-Trưởng. Do đó, có một số phần-tử nguy-hiểm đă rời khỏi địa-phương; họ được các Chủ-Tịch Ủy-Ban Hành-Chánh Xă nguyên-quán cấp giấy phép cho chính-thức ra đi, nhất là vào các thành-phố và thị-xă, thí dụ Đà Nẵng, là những nơi họ bị cấm đến, để thoát khỏi sự kiểm-soát của cơ-quan an-ninh và dễ tái-hoạt động sau khi đă đổi vùng. Lúc đầu th́ ít, về sau th́ càng ngày càng nhiều.

Cả một vấn đề hệ-trọng như thế, mà mấy năm trời không ai hay biết ǵ.

Việc Dân Quê Bỏ Làng Đi Theo Việt-Cộng

Vào khoảng cuối năm 1973, trung-b́nh vài tháng mới có một vài thanh-nam miền quê vắng nhà lâu ngày; điều-tra th́ được biết họ đă lén-lút vào rừng theo cộng-quân.

Tôi cũng cho lập bảng thống-kê hằng tháng về sự-kiện này th́ thấy con số mỗi ngày một gia-tăng.

Cũng như đối với các vấn đề khác, tôi ra lệnh cho cấp dưới ghi-nhận, báo-cáo, lập bảng thống-kê, rồi so-sánh mức độ và cường độ tăng/giảm thế nào, không phải chỉ để biết suông mà thôi. Tôi đă chỉ-thị cho các Sở Đặc-Cảnh Tỉnh tŕnh lên Tỉnh-Trưởng sở-tại với đề-nghị có biện-pháp ngăn+trừng. Tôi cũng đă tŕnh lên Tư-Lệnh Quân-Khu, đồng-thời tŕnh lên Tư-Lệnh Đặc-Cảnh Trung-Ương, để các nơi này tŕnh tiếp lên cho Tổng-Thống được biết về vấn đề này.

Về phần Cảnh-Lực th́ tại mỗi Xă cũng như mỗi Phường đều có một Cuộc Cảnh-Sát, nhưng chỉ là Cảnh-Sát Sắc-Phục, kiểm-soát vệ-sinh, điều-khiển lưu-thông, kiểm-tra dân-số, chấp-lư các vụ vi-phạm luật-lệ h́nh-sự và thể-lệ hành-chánh hiện-hành. Đúng ra th́ họ cũng có bổn-phận ngăn-chận không để người dân từ vùng Quốc-Gia di-chuyển qua vùng cộng-sản, v́ là vi-phạm quy định hành-chánh; nhưng phần lớn họ chỉ giới-hạn nhiệm-vụ trong việc thỉnh-thoảng xét hỏi giấy tờ những người khả-nghi, c̣n những ǵ hằng ngày có liên-quan đến cộng-sản, tức là chính-trị, th́ họ phó mặc cho Ngành Đặc-Cảnh đảm đương. Vậy mà Trung-Ương không thiết-lập cơ-cấu Đặc-Cảnh xuống thấu cấp Xă, mặc dù Việt-Cộng từ xưa đă biết xây dựng cơ-sở từ cấp Tổ Tam-Tam leo lần lên cấp Khóm Thôn, trong từng Xă một, rồi tiến lên cấp cao hơn.

Để đối-phó với Việt-Cộng ở cấp Xă, Bộ Tư-Lệnh Cảnh-Lực Quốc-Gia chỉ-định Trưởng Cuộc Cảnh-Sát Xă kiêm-nhiệm đại diện Ngành Đặc-Cảnh tại địa-phương ḿnh; nhưng hầu hết các viên-chức này không am-thạo, mà cũng không ham-thích, công-tác chính-trị và phản-gián, vả lại không có nhân-viên đặc-trách tại Cuộc để giữ phần-hành chuyên-môn, nên tuy có đại diện mà cũng gần như không. Dù theo lư-thuyết th́ mỗi Cuộc đều có một vài nhân-viên phụ-trách Chương-Tŕnh "Phụng Hoàng", xem như để đương đầu với Việt-Cộng, nhưng trên thực-tế th́ đa-số các nhân-viên này chỉ là những kư-sự văn-pḥng, lấy tài-liệu từ Ủy-Ban Phụng-Hoàng Quận, hầu hết do Ngành Đặc-Cảnh cung-cấp, để lập hồ-sơ, thống-kê, biểu đồ, về t́nh-h́nh hạ-tầng cơ-sở địch, chỉ để thuyết-tŕnh mỗi khi có phái đoàn đến thanh-tra hoặc mang đi họp, chứ hiếm khi tự ḿnh thu-thập tin-tức hoặc tự ḿnh t́m bắt tên Việt-Cộng nào.

Về phần chính-quyền Xă th́ tuy có một Ủy-Ban Hành-Chánh nhưng nhiều nơi mọi việc đều do một ḿnh Xă-Trưởng nắm trong tay. Thật ra, các vấn đề quan-trọng đều do chính-quyền Quận chủ-tŕ. Xă-Trưởng chỉ dự họp, dự lễ, kư các loại hộ-sự chứng-thư; cũng có nơi th́ lập danh-sách nhận tiền trợ-cấp di-tản, bồi-thường thiệt-hại chiến-tranh, v.v... Hầu hết Xă-Trưởng đều không quan-tâm đến việc dân làng bỏ trốn theo đối-phương; nhưng, dù có bận ḷng th́ cũng không làm ǵ được, v́ không có lực-lượng, không chỉ-huy được Cảnh-Sát hay Nghĩa-Quân. Đa-số Xă-Trưởng chỉ có mặt trong Xă vào ban ngày, c̣n ban đêm th́ về ngủ ở quận-lỵ hoặc tỉnh-lỵ cho được an-toàn.

Trong t́nh-trạng chiến-tranh, ṇng-cốt của chính-quyền Xă là một trung đội Nghĩa-Quân, do một hạ-sĩ-quan thuộc Chi-Khu biệt-phái đến chỉ-huy. Lực-lượng quân-sự này canh gác một số yếu điểm vào ban đêm. Từ năm 1973, Quân-Lực thành-lập thêm một tổ-chức lănh-thổ cấp Xă, gọi là Phân Chi-Khu, chỉ-huy đơn-vị Nghĩa-Quân nói trên. Phân Chi-Khu hầu như là một văn-pḥng tham-mưu hơn là một bộ chỉ-huy hành-quân. Và không phải bộ chỉ-huy Phân Chi-Khu nào cũng ở lại tại Xă vào ban đêm.

Phân-Chi-Khu-Trưởng, có lính dưới quyền, trở thành một thế-lực mâu-thuẫn với Xă-Trưởng. Trong một đại-hội Phân-Chi-Khu thuộc Quân-Khu I tại Trung-Tâm Huấn-Luyện Nghĩa-Quân Ḥa Cầm, ở ngoại-ô Đà Nẵng, do Tổng-Thống Nguyễn Văn Thiệu chủ-tọa, nhiều Trưởng Phân-Chi-Khu đă chỉ-trích các Xă-Trưởng là già yếu, học-lực thấp, thiếu năng động, v.v... trong lúc không có mặt các Xă-Trưởng. Tổng-Thống Thiệu đă gợi ư cho các Phân-Chi-Khu-Trưởng kiêm-nhiệm Xă-Trưởng thay thế các người này. Báo-chí đă tường-thuật cái nhíu mày của đại-sứ Hoa-Kỳ, và đặt câu hỏi: tổng-thống nghĩ ǵ khi đ̣i xóa bỏ tư-cách dân-cử của Xă-Trưởng, là nhân-vật được dân bầu vào Hội Đồng Xă và Hội Đồng này cử ra, trong lúc Hội Đồng Xă là một đơn-vị dân-cử cơ-bản trên đường dân-chủ-hóa để c̣n tiến tới bầu-cử Quận-Trưởng, Tỉnh-Trưởng, Thị-Trưởng, là các cấp c̣n lại trong hệ-thống Chính-Quyền Quốc-Giả

Dân làng bỏ theo Việt-Cộng là một căn bệnh truyền-nhiễm. Chính-Quyền đă không ngừa bệnh mà cũng không chữa bệnh đúng cách. Chế độ không chịu nh́n thấy những nguyên-nhân đánh mất niềm tin của người dân, và cũng không chịu chọn những phương-sách thích-ứng để khôi-phục lại niềm tin ấy, v́ đă đặt quân-sự lên trên chính-trị và dân-sự, cả sau khi t́nh-h́nh đất nước đă mở vận-hội cho thế đối đầu quân-sự được bổ-sung thêm bằng thế đấu-tranh chính-trị trực diện với kẻ thù. Vấn đề này đă vượt lên trên khả-năng và trách-nhiệm của một Tư-Lệnh Quân-Khu, tức Chính-Quyền Vùng, đặc-biệt là tướng Trưởng, viên tướng biên-thùy không có tham-vọng chính-trị nên giới-hạn cái nh́n trong con mắt nhà binh.

Riêng tại Vùng I, vào những tháng cuối-cùng của Việt-Nam Cộng-Ḥa, trung-b́nh mỗi tháng đă có hằng chục vụ dân làng bỏ vùng Quốc-Gia vào rừng núi sống với Việt-Cộng: không c̣n lẻ-tẻ từng người lâu lâu lén-lút một lần, mà là cả gia đ́nh, nhiều gia đ́nh đồng loạt, công-khai chuyển-nhượng nhà đất và thanh-toán tài-sản, ồn-ào chuẩn-bị, và ngang-nhiên kéo đi, cả giữa ban ngày, trước mắt các cơ-cấu chính-quyền và đơn-vị quân-lực tại hương-thôn.

* * *

Trong các buổi họp tại Quân-Khu, các cấp lănh đạo không đề-cập ǵ đến các vấn đề then-chốt mà tôi đă nêu ra như trên.

Dù phía Việt-Nam có cố giữ kín trong nội-bộ, nhưng chắc ǵ phía Hoa-Kỳ đă không nắm được những điểm khuyết/nhược đó trong sách-lược và thực-lực của Đồng-Minh ḿnh.


Lê Xuân Nhuận

Trích hồi-kư "Về Vùng Chiến-Tuyến" của Lê Xuân Nhuận, do Văn Nghệ xuất-bản, 1996 (ISBN: 1-886566-15-1)