Vịnh Sử Thời Nguyễn &
Các Cuộc Nổi Dậy Chống Pháp


Bối Cảnh Lịch Sử

Nguyễn Phúc Ánh khởi binh từ năm 1778 chống nhau với nhà Tây Sơn trong 24 năm, đến năm 1802, dứt được nhà Tây Sơn, thống nhất Nam Bắc, lên làm vua, tức vua Thế Tổ lấy niên hiệu Gia Long, lập ra nhà Nguyền, truyền được 12 đời vua trong 143 năm (1802-1945). Tuy nhiên chỉ có bốn đời vua từ Gia Long đến hết đời vua Tự Đức là còn giữ được nền tự trị trong khoảng 81 năm.

Thời kỳ độc lập:

1- Vua Thế Tổ - Gia Long (1802-1819)
2- Vua Thánh Tổ - Minh Mạng (1820-1840)
3- Vua Hiến Tổ - Thiệu Trị (1841-1847)
4- Vua Dực Tông - Tự Đức (1847-1883)

Thời kỳ Pháp thuộc:

5- Vua Hiệp Hoà (Phế Đế) – (6/1883-11/1883)
6- Kiến Phúc (12/1883-8/1884)
7- Hàm Nghi (8/1884-8/1885
8- Đồng Khánh (10/1885-12/1888)
9- Thành Thái (1/1889-7/1907)
10- Khải Định (1916-1925)
11- Bảo Đại (1926-1945)

Giao Thiệp Với Nước Ngoài Và Cấm Đạo

· Đời Vua Gia Long: -

Giao thiệp với nước Tàu: Cầu phong và xin đổi quốc hiệu là Nam Việt, nhưng vua nhà Thanh không chịu vì xưa nước Nam Việt bao gồm cả Lưỡng Quảng, phải đổi thành Việt Nam. Chiếu lệ 3 năm sang Tàu triều cống một lần.
-
- Giao thiệp với Chân Lạp (Campuchia) và Tiêm La (Thái Lan): Nước Nam thay Tiêm La bảo hộ Chân Lạp. Cứ 3 năm Chân Lạp phải cống nước Nam một lần.
-
- Giao thiệp với nước Hồng Mao (Anh) và Pháp Lan Tây (Pháp): Nước Anh mấy lần qua Việt Nam xin giao thương, nhưng vua Gia Long không cho. Đối với nước Pháp, vì trước kia có giúp nhà vua đánh Tây Sơn nên được biệt đãi hơn, có vài người Pháp làm quan trong triều. Năm 1817 tàu buôn La Paix đem hàng tới bán và năm 1819 có tàu buôn Rose và Le Henri đến.

· Đời vua Minh Mệnh:

- Giao thiệp với Tiêm La: Không được tốt đẹp vì Tiêm La mất quyền bảo hộ Chân Lạp. Năm 1833, quân Tiêm lấy cớ Lê Văn Khôi cầu cứu, chia 5 đao quân sang đánh Việt Nam, nhưng đều bị quân Việt đánh bại.

- Giao thiệp với Ai Lao: Nhiều Tù Trưởng ở Ai Lao xin đem đất lệ thuộc Việt Nam, như Trấn Ninh, Tam Động, Lạc Phàn, Xa Hổ, Sầm Tộ, Mường Soạn, Trình Cố, Sầm Nứa, Mường Duy, Ngọc Ma, cam Cát, Cam Môn, Cam Linh ...(những đất này là Savannakhet). Vua chia những nơi đó thành 3 phủ là Trấn Biên, Trấn Định và Trấn Man. Do đó, thời Minh Mệnh bản đồ Việt Nam rộng lớn hơn cả.

- Giao thiệp với Chân Lạp: Nước Việt Nam vẫn bảo hộ Chân Lạp. Năm 1835, tướng Trương Minh Giảng lập người con gái của Nặc Ông Chân lên làm vua, đặt tên Việt là Ngọc Vân công chúa, và đổi nước Chân Lạp thành Trấn Tây Thành, chia ra 32 phủ và 2 huyện để cai trị. Sau vì quan Việt Nam hay nhũng nhiễu, Nặc Ông Đôn nổi dậy nhờ Tiêm la giúp đờ lấy lại nước.

- Giao thiệp với các nước ngoại dương: Gặp khó khăn vì việc cấm đạo mỗi ngày một gắt. Năm 1822 tàu Pháp tên Cléopâtre và tàu Anh vào Đà Nẵng không được nhà vua tiếp. Năm 1826 nước Pháp lại sai cháu ông Chaigneau sang làm Lãnh sự, cũng không được tiếp.

- Cấm Đạo: Năm 1825 vua Minh Mệnh ra dụ cấm Đạo. Từ 1834-1838 có nhiều giáo sĩ và con chiên bị giết.

· Đời vua Thiệu Trị:

- Đối với Chân Lạp: Truyền tướng Trương Minh Giảng bỏ Chân Lạp rút quân về.

- Đối với Tiêm La: Sau khi quân Nam rút khỏi Chân Lạp, quân Tiêm La rất tàn bạo, nên người Chân Lạp lại sang cầu cứu Việt Nam. Vua sai Võ Văn Giải và Nguyễn Tri Phương sang Chân Lạp, đánh quân Tiêm La. Tướng Tiêm La xin hòa. Ta lập Nặc Ông Đôn làm vua nên từ đó phía nam được tạm yên.

- Giao thiệp với nước Pháp: Việc cấm đạo đã nguôi bớt, các giáo sĩ bị giam ở Huế được thả hết và một giáo sĩ bị kết án tử hình cũng được tha. Năm 1847 nước Pháp sai một Đại Tá và một Trung Tá đem 2 chiến hạm vào Đà Nẵng. Mọi việc đang thương nghị, tàu Pháp thấy quân ta phòng ngự trên bờ và có nhiều thuyền ra đóng gần tàu Pháp, nên nổ súng bắn đắm 2 thuyền của ta rồi bỏ đi. vua Thiệu Trị rất tức giận, nên lại ra dụ cấm đạo gắt gao hơn.


· Đời vua Tự Đức:

- Vua không nghe những lời tâu của kẻ thức thời, cải cách đất nước, trong khi đình thần u mê, chỉ biết có nước Tàu, ngoài ra chẳng hiểu biết gì vế thế giới bên ngoài đang phát triển.

- Năm 1848: Dụ cấm đạo nghiêm khắc, người ngoại quốc giảng đạo bị tội chết. Đến 1851, lại có du cấm đạo nghiệt hơn, có mấy giáo sĩ ngoại quốc bị giết.

- Tháng 8 năm bính thin (1856), chiến thuyền Pháp “Catinat” vào cửa Đà Nẵng bắn phá, rồi bỏ đi.

- Tháng 7 năm mậu ngọ (1858), 14 chiến thuyền liên quân Pháp Y Pha Nho vơi 3000 quân đánh Đà Nẵng, hạ thành An Hải và Tôn Hải. Ông Nguyễn Tri Phương được lệnh lập đồn chống giữ.

- Tháng giêng kỷ mùi (1859) Pháp đánh lấy cửa Cần Giờ. Tướng Nam là Vũ Duy Ninh tử tiết. Quân Pháp rút khỏi Đà Nẵng để tăng cường cho cuộc chíến giữa Anh Pháp và Trung
Hoa. Nguyễn Tri Phương được lệnh vào giữ miền Nam, đắp thành Kỳ Hòa để chống giữ.

- Tháng giêng tân dậu (1861), quân Pháp trở lại Gia Định sau khi Anh Pháp ký hoà ước chấm dứt chiến tranh với Tàu, đem 3500 quân và 70 tàu chiến tiến đánh đồn Kỳ Hòa. Sau hai ngày kịch chiến, quân Pháp chết 300 người, ta cũng thiệt hại nặng, phải bỏ thành. Nguyễn Tri Phương bị thương. Chiếm xong đồn Kỳ Hòa, quân Pháp đánh chiếm thành Mỹ Tho. Đến tháng 11, quân Pháp đánh lấy Biên Hòa và Bà Rịa. Tới tháng ba năm nhâm tuất (1862) Pháp chiếm Vĩnh Long.

- Ngày 9 tháng 5 nhâm tuất (1862) ta ký Hoà Ước Nhâm Tuất, phải nhường dứt cho Pháp 3 tỉnh Biên Hòa, Gia Định và Định Tường. Ông Phan Thanh Giản được lệnh dẫn phái đoàn Việt Nam sang Pháp điều đình xin chuộc lại 3 tỉnh Miền Đông đã mất, nhưng không kết quả, lạị trở về giữ thành Vĩnh Long.

- Tháng 6 năm đinh mão (1867), Pháp đem hơn 1000 quân đi đánh Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên. Cụ Phan Thanh Giản biết thế quân ta quá yếu, bèn uống thuốc độc tự tử, giao lại thành cho Pháp để quân dân ta đỡ bị tổn hại.

- Ngày 15 tháng 10 quí dậu (1873) quân Pháp do Đại Úy Francis Garnier chỉ huy đánh lấy thành Hà Nội (lần 1), ông Nguyễn Tri Phương bị thương phải bắt xuống tàu, không chịu buộc thuốc và nhịn ăn mà chết. Các tỉnh Ninh Bình, Nam Định và Hải Dương cũng bị mất dễ dàng sau đó.

- Quân Cờ Đen do Lưu Vĩnh Phúc thuộc lưc lượng của Thái Bình Thiên Quốc bên Tàu, chạy qua Việt Nam làm loạn một thời gian rồi xin đầu hàng. Vua ta phong chức đề đốc để cùng chống giữ quân Pháp. Lưu vĩnh Phúc đem quân về đánh Hà Nội, phục kích tại Cầu Giấy giết chết Đại úy Francis Garnier.

- Ngày 27 tháng giêng năm giáp tuất (1874) Nguyễn Văn Tường và thiếu tướng Dupré ký Hòa Ước Giáp Tuất, có mấy điều quan trọng: Việt Nam không phải thần phục nước nào (ám chỉ nước Tàu); nhường dứt cho Pháp 6 tỉnh Nam Kỳ (Việt Nam mất đất); tự do giảng đạo và theo đạo; mở cửa Thị Nại (Quy Nhơn), Ninh Hải (Hải Phòng) và sông Hồng Hà cho ngoại quốc vào buôn bàn; người Pháp hay ngoại quốc có giấy thông hành của Pháp và phê nhận của Việt Nam được đi xem các nơi ở trong nước; người Pháp và người ngoại quốc kiện tụng trên đất Việt Nam do lĩnh sự Pháp phân xử (việt Nam mất chủ quyền).

- Trong thời gian ký Hoà Ước Giáp Tuất, Văn Thân nổi dậy ở Nghệ An, truyền hịch “Bình tây sát tả” gây ra cảnh nội chiến về tôn giáo (Lương và Giáo).

- 8 giờ sáng ngày 8 tháng 3 năm nhâm ngọ (1882) quân Pháp do đại tá Henri Rivière chỉ huy đánh lấy thành Hà Nội (lần 2). Tổng Đốc Hoàng Diệu tử tiết.

- Vua Tự Đức cầu cứu Tàu, tổng đốc Lưỡng Quảng mật tâu với vua nhà Thanh đại ý nói “thế lực nước Nam thật là suy hèn, không thể tự chủ được, vậy nên đem quân mượn tiếng sang đánh giặc mà chiếm giữ các tỉnh ở Thượng du, đợi khi có biến thì chiếm giữ các tỉnh phía bắc sông Hồng”

- Ngày 28 tháng 2 năm quí mùi (1883) Đại tá Henri Rivière đánh lấy Nam Định.

- Quân nam đổi thế hoà ra thế công. Ngày 13 tháng 4 đại tá Henri Rivière đem 500 quân ra đánh ở Cầu Giấy, bị quân Cờ Đen phục kích giết chết, đại úy Berthe de Villers bị thương nặng.

- Ngày 18 tháng 7 năm quí mùi (1883) Pháp hạ thành Trấn Hải (Thuận An), nhiều quan tướng nước Nam tử tiết. Triều đình phải ký Hòa Ước năm Quí Mùi (23 tháng 7 - 1883), chịu nhận nước Pháp bảo hộ. Vua Hiệp Hoà bị Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết chuyên quyền giết, và lập vua Kiến Phúc mới 15 tuổi lên thay. Pháp lập ra lính khố xanh (lính tuần cảnh); đánh lấy Sơn Tây (25 tháng 9 – 1883); lấy Bắc Ninh (16 tháng hai giáp thân – 1884); lấy Thái Nguyên (23 tháng 2); lất Hưng Hóa (17 tháng 3); lấy Tuyên Quang (3 tháng 5).

- Hoà ước Fournier (18 tháng 4 năm giáp thân – 1884) giữa Pháp và Tàu: Tàu rút quân để Pháp bảo hộ Việt Nam.

- Hòa Ước Patenôtre giữa triều đình Việt Nam và ông Patenôtre ký tháng 5 giáp thân (1884) tương tự hòa ước ký ngày 23 tháng 7 năm quí mùi (1883), giữa ông Harmand và triều đình Huế, chỉ khác điều khoản về tỉnh Bình Thuận, và các tỉnh Hà Tĩnh, Nghệ An, Thanh Hóa vẫn thuộc về Trung Kỳ. Sau khi ký xong, hủy cái ấn vua Tàu phong, để từ đó nước Nam thuộc về nước Pháp bảo hộ. (Từ thời Ngô Vương Quyền, tuy nước Nam phải triều cống và chịu sự thụ phong của Tàu, nhưng trên thực tế, được hoàn toàn độc lập. Nay dưới sự bảo hộ và cai trị trực tiếp của Pháp, nước Nam hoàn toàn bị lệ thuộc. Vua và triều đình Huế chỉ còn cái hư vị mà thôi.


Những Cuộc Nổi Dậy Chống Pháp

· Phong trào Cần Vương: Tướng Pháp De Courcy khinh mạn triều đình Huế, đòi cho quan quân Pháp đi cửa giữa vào yết kiến vua Hàm Nghi, khiến Tôn Thất Thuyết và các quan nổi giận, nửa đêm 22 tháng 5 ất dậu (1885) đánh trại lính Pháp ở Mang Cá. Đến sáng 23 tháng 5, quân Pháp phản công, vua và triều đình được Tôn Thất Thuyết bảo vệ chạy về Quảng Bình, Nguyễn Văn Tường ở lại ra đầu thú Pháp.

· Vua Hàm Nghi phất cờ khởi nghĩa, truyền hịch cần vương chống nhau với Pháp, được các quan và dân chúng hưởng ứng đông đảo:Tại Quảng Nam các quan lập ra Nghĩa Hội, do Trần Văn Dự đứng đầu, , Phú Yên, Bình Định, Bình Thuận, Hà Tĩnh, Nghệ An đều nổi dậy chống Pháp và nhiều tổ chức chống luôn cả giáo dân:Ở Quảng Trị có ông Trương Đình Hội , Nguyễn Tự Như, ở Quảng Bình có quan tri phủ Nguyễn Phạm Tuân, Hà Tĩnh có cậu ấm Lê Ninh, Nghệ An có ông Nghè Nguyễn Xuân Ôn, và ông Lê Doãn Nhạ, Các ông Mai Xuân Thưởng, Bùi Điền, Nguyễn Đức Nhuận nổi dậy ở Phú Yên, Bình Định. Ông Lê Trung Đỉnh nổi dậy ở Quảng Nghĩa. Đề Đốc Lê Trực nổi dậy ở Sông Gianh (Quảng Bình). Ông Phan Đình Phùng (1) nổi dậy ở Nghệ Tĩnh. Các ông Tống Duy Tân, Cầm Bá Thước, Hà Văn Mao nổi dậy ở Thanh Hóa. Ông Đinh Công Tráng nổi dậy ở Ba Đình. Ông Hoàng Hoa Thám hoạt động vùng Yên Thế. Ngoài Bắc, Đề đốc Tạ Hiện và quan tán dương Nguyễn Thiện Thuật lập chiến khu tại Bãi Sậy....


· Những ông vua chống Pháp: Vua Hàm Nghi bị bắt ngày 26 tháng 9 năm mậu tí (1888), đầy đi Algérie, đến lượt vua Thành Thái (tức Bửu Lân, con vua Dục Đức) cũng bị bắt ngày 12 tháng 9 năm 1907, đầy ra đảo Réunion, và vua Duy Tân (con vua Thành Thái) bị bắt ngày 6 tháng 5 năm 1916, đầy ra đảo Réunion.
· Những anh hùng chống Pháp tử tiết:
Tôn Thất Thiệp (con Tôn Thất Thuyết bảo vệ vua Hàm Nghi), bị thủ hạ Trương Quang Ngọc giết chết; Tôn Thất Đạm (con Tôn Thất Thuyết) tự tận trong rừng không để quân Pháp bắt; Thái Phiên và Trần Cao Vân bị án chém đầu vì tổ chức nổi dậy cùng vua Duy Tân; Các ông Mai Xuân Thưởng, Bùi Điền và Nguyễn Đức Nhuận khởi nghĩa ở Trung Kỳ, bị Tây bắt giết chết. Hoàng Hoa Thám khởi nghĩa chống Pháp ở Yên Thế, Bắc Giang, bị ám sát chết. Nguyễn Thái Học và 12 đảng viên Việt Nam Quốc Dân Đảng bị Pháp đưa lên máy chém tại Yên Bái ngày 17-6-1930. Nguyễn Trung Trực chống Pháp bị xử chém tại Kiên Giang. Trương Công Định chống Pháp, tự sát tại mặt trận Tân Hòa. Lương Ngọc Quyến nổi dậy chống Pháp ở Thái Nguyên, bị vây và tự sát.

· Những tên làm tay sai đắc lực cho Pháp có thể kể là : Trần Bá Lộc (có công với Pháp nhờ đem lính Tây và lính ở Nam Kỳ ra đánh dẹp quân Cần Vương và Văn Thân, chém giết người đồng chủng rất tàn bạo), Trương Quang Ngọc (có công với Pháp nhờ bắt được vua Hàm Nghi), Nguyễn Trọng Hợp (giữ chức quyền kinh lược sứ, cử tổng đốc Hải Dương là Hoàng Cao Khải đánh dẹp Nguyễn Thiện Thuật ở Bãi Sậy), Nguyễn Thân (có công với Pháp nhờ săn đuổi quân nổi dậy của Phan Đình Phùng), Trương Như Cương (quan đầu triều đời vua Thành Thái).
· Những phong trào, đảng phái chống Pháp: Việt Nam Quang Phục Hội (1904-1905) do cụ Sào Nam Phan Bội Châu sáng lập đưa thanh niên sang Nhật và Tàu học về quân sự; Phong Trào Đông Du khuyến khích thanh niên xuất dương du học; Phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục (1907-1908), mở trường dạy học với mục đích chính là hoạt động chính trị chống Pháp với các ông Lương Ngọc Can, Đào Nguyên Phổ, Duơng Bá Trạc...một năm sau bị Pháp đóng cửa; Việt Nam Quang Phục Hội; Việt Nam Thanh Niên Cách Mệnh Đồng Chí Hội; Đông Dương Cộng Sản đảng; Phục Việt Đảng; Tân Việt Đảng; Việt Nam Cách Mệnh Đồng Minh Hội. Việt Nam Độc Lập Đồng Minh Hội (Việt Minh) & Việt Nam Quốc Dân Đảng là 2 Đảng mạnh nhất. Về sau, Đảng Việt Minh đã thanh toán Việt Nam Quốc Dân Đảng để giành quyền lãnh đạo đất nước. (2)

Ghi chú:(1) Ông Phan Đình Phùng người tỉnh Hà Tĩnh thi đỗ Đình Nguyên đời vua Tự Đức, làm quan đến chức Ngự sử, bị quyền thần Nguyễn Văn Tường và Tôn Thất Thuyết cách chức. Ông đứng đầu đảng Văn Thân chống Pháp, có tài văn chương và có tài về quân sự. dưới quyền có ông Cao Thắng đúc được súng kiểu 1874 (nòng không xẻ rãnh nên không bắn được xa). Ông Phan Đình Phùng bị bệnh chết ở trong rừng khi kháng chiến.
(2) Đảng Việt Minh tức Đảng Cộng Sản sau này.


Thơ Ca Vịnh

Chính Sách Triều Vua Tự Đức

Quốc thị lờ mờ có thế thôi
Triều đình cứ tưởng đã hơn người
Năm châu bốn bể đà ghi lại
Một chúa trăm quan vẫn đứng ngồi
Uống rượu ngâm thơ là giỏI đấy
Bãi Tây cấm đạo đủ hay rồi
Có ai trình tấu xin thay đổi
Các cụ thượng thơ vội bác lời
Chính Hà
Quý thu Đinh Mão 21-09-1987

TRUNG-LIỆT.

Xuân Đài nở một cành hoa Mai
Tổng Đốc Hoàng Diệu hiệu Tinh Trai
Phó bảng, thượng thư hình Bộ lại
Điện Bàn Tỉnh Quảng xứ sanh ngài

Đất còi trổ lộc mai hoa thắm
Ngũ-Phụng Tề Phi vang bóng hoài
Nhân Kiệt địa linh vùng xứ Quảng
Chu-Trinh, Thúc Kháng đại danh tài
Thu-Bồn chảy mãi, Quế Tiên Phước
Ngát cánh hương rừng rạng núi sông
Tổng Đốc cụ Hoàng danh tiết liệt
Đền thờ nghĩa tiết quốc ghi công

Đống Đa lịch sử hồn vang bóng
Tiết tháo anh hùng tận hiếu trung
Thất thủ thành trì thân tuẫn tiết
Trung can nghĩa khí đại anh hùng

Tiền nhân khí phách gương anh dũng
Hậu thế noi theo tạc chữ đồng
Hoàng Diệu, Tinh Trai chí đại nghĩa
Thơm danh lưu sử cháu con Hồng .
Nguyên-Dzuy
Mùa xuân ất Dậu 2005 (12-4-05)



Đặng Đề (1851-hy sinh 1887)

Quê quán Tây Sơn, Bình Định
Nghĩa sĩ phong trào cần vương của Mai Xuân Thưởng

Cẩm Văn Thôn Ký

Cẩm Văn trận thượng sát Tây tù
Chiến tích lưu truyền chí vạn thu
Hào kiệt binh nhung tề phấn dũng
Quốc cừu thệ tuyết trảm di đầu
Đặng Đề

Ghi Ở Làng Cẩm Văn

Diệt giặc Tây trên trận Cẩm Văn
Chiến công này để lại muôn năm
Nghĩa quân thêm mạnh thêm mừng rỡ
Thù nước nguyền xong hả uất căm
Thị Nại Hà dịch

Ghi Ở làng Cẩm VănCẩm Văn xông trận giết Tây
Ngàn thu lưu dấu ân đầy núi sông
Quân ta chí dũng một lòng
Phất cờ nghĩa sĩ tâm đồng cứu dân
Chu Hà cảm tác



Tăng Bạt Hổ (1858-1907)

Quê quán: An Thường, Hoài Ân, Bình Định
Tham gia phong trào Cần Vương và phong trào Đông Du

Như Thời Đông Tác

Tứ phiên tầm chủ xuất dương quan
Can phế tương kỳ tại thử gian
Việt cảnh cáp đương xuân tiết hậu
Minh tiền dị quá bắc tùng san
Thê hàng vạn lý do vi dị
vân vũ trùng tiêu khởi thị nan
Thiên địa hữu tâm khai vận hội
Chinh xa tảo tảo phục Nam hoàn
Tăng Bạt Hổ

Làm Khi Sang Nhật

Vượt ải tìm vua đã bốn phen
Chốn này ước hẹn một gan bềnh
Trời xuân đất khách ra chân bước
Cõi Bắc rừng thông quất ngựa lên
Muôn dặm xông pha đành chẳng khó
Tầng trời mưa gió quyết làm nên
Vận may trời đất giành cơ hội
Xe khách về Nam trở bánh liền
Tăng Bạt Hổ
(Lê Thước dịch)

Mai Xuân Thưởng (1860-1887)

Quê quán Phú Lạc, Tây Sơn Bình Định.
Đậu cử nhân năm 1884 tại trường thi Bình Định. Năm 1885 ông cùng Đào Doãn Địch mộ quân nổi dậy chống Pháp.


Chết Nào Có Sợ

Chết nào có sợ, chết như chơi
Chết bỡi vì dân, chết bỡi thời
Chết hiếu chi nài xương thịt nát
Chết trung bao quản cổ đầu rơi
Chết nhân để tiếng vang nghìn thuở
Chết nghĩa danh lưu rạng mấy đời
Thà chịu chết trung hơn sống nhục
Chết nào có sợ, chết như chơi
Mai Xuân Thưởng

Tuyệt bút (trước khi bị hành hình)

Không tính làm chi việc mất còn,
Nợ trai lo trả ấy là khôn.
Gió đưa hồn nghĩa gươm ba thước,
Đá tạc lòng trung quí mấy hòn.
Tái ngắt mặt gian xương tợ giá,
Đỏ lòe bìa sách máu là son.
Rồi đây thoi ngọc đưa xuân tới,
Một nhánh MAI già trổ nụ non.
Mai Xuân Thưởng


Trương Công Định (1820-1864):

Là một anh hùng chống Pháp, người Gia Định. Năm 1850 hưởng ứng chính sách khẩn hoang của Nguyễn Tri Phương, được phong chức Quản cơ, nên có tên là Quản Định.
Năm 1859 Pháp chiếm Gia định, ông tổ chức nghĩa binh chống Pháp và được Triều Đình Huế phong chức Phó Lãnh binh.
Sau hoà ước Nhâm Tuất (5-6-1862) Việt Nam nhượng 3 tỉnh miền Đông cho Pháp, 6ng không theo lệnh triều đình, tiếp tục lập chiến khu chống Pháp, được tôn là Bình Tây Đại Nguyên Soái, đánh nhiều trận gây thiệt hại cho giặc.
Ngày 19-8-1864, ông bị nội phản,mang thương và phải tự sát tại mặt trận Tân Hòa.

Văn Tế Trương Công Định*

Trong Nam tên họ nổi như cồn,
Mấy trận Gò công nức tiếng đồn,
Dấu đạn hỡi rêm tàu bạch quỷ
Hơi gươm thêm rạng vẻ huỳnh môn.
Ngọn cờ ứng nghĩa trời chưa bẻ,
Quả ấn “Bình Tây” đất vội chôn.
Nỡ khiến anh hùng rơi giọt lụy,
Lâm râm ba chữ điếu linh hồn!
Nguyễn Đình Chiểu
(Trích trong 12 bài thơ khóc người
anh hùng” đám lá tối trời” Trương Định)

Hoàng Hoa Thám (1858-1913)

Tên thật Trương Văn Thám, là một anh hùng chống Pháp, khởi nghĩa tại vùng Yên Thế (Bắc Giang) trong phong trào Cần Vương, chức Đề Lĩnh nên còn gọi là Đề Thám, hay “Hùm thiêng Yên Thế” Ông hoạt động rất mạnh, vợ con và gia đình cùng sát cánh đấu tranh. Đến năm 1894, Pháp phải điều đình cắt nhượng đất để ông lập đồn điền và tự trị để sẽ giải giới.
Năm 1905 ông tiếp súc với Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, tiếp tục kháng chiến, gây tổn thất nặng nề cho Pháp và tay sai. Ngày 10 tháng 2 năm Quý Sửu (18-3-1915) ông bị tên Lương Tam Kỳ phản bội ám sát chết, thọ 55 tuổi.

Thơ Điếu Hoàng Hoa Thám

Dị chủng sài lang mãn địa tinh,
Độc tương chích thủ dữ cừu tranh.
Trấp niên thương kiếm sơn hà khí,
Bách chiến phong vân phụ tử binh.
Quốc thế dĩ trầm quân thượng phấn,
Tướng đầu vị đoạn tặc do kinh.
Anh hùng ban sắc chung nan kiện,
Vạn lý thời văn hổ khiếu thanh.
Phan Bội Châu

Bản dịch
Sài lang chật đất giống hôi tanh, (Khác giống sài lang chật đất lành)
Cùng địch ra tay quyết đấu tranh. (Đối địch ra tay quyết đấu tranh)
Non nước bao năm ngời bảo kiếm,
Cha con trăm trận nổi hùng binh.
Nước nhà dù đắm thân còn dấn,
Đầu tướng chưa lìa giặc vẫn kinh.
Cuộc chót anh hùng càng tỏ nét,
Vẳng nghe hổ thét dội muôn trình.
(Trích Tự Điển Nhân Vật Lịch sử VN)



Bà Ba Đề Thám (cuối thế kỷ 19):

Bà tên thật là Đặng Thị Nhu (còn có tên là Đặng Thị Nho tức Bà Ba Cẩn), vợ thứ ba của nhà cách mạng Hoàng Hoa Thám (Đề Thám). Bà là một nữ tướng rất can trường, cùng sát cách với chồng trong cuộc kháng chiến chống Pháp tại Yên Thế cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20. Ngày 1-2-1909, bà và con gái là Hoàng Thị Thế bị Pháp bắt và đầy đi Guyanne thuộc Pháp ở Nam Mỹ. Tương truyền, trên đường lưu đầy bà Ba Đề Thám đã nhẩy xuống biển tự tận, noi gương bất khuất của Bà Trưng Bà Triệu.

Mẹ Dặn Con

Con hãy hiên ngang giữ nếp nhà
Ngẩng đầu nhận diện kẻ thù cha
Mẹ thân tù tội không nao núng
Con phận lưu đầy, chớ xót xa!
Hãy nhớ mối hờn quân Pháp đến
Đừng quên nỗi hận giặc Tàu qua
Tại sao mình phải luôn tranh đấu?
Bởi lũ xâm lăng cướp nước ta!
Vương sinh

Nguyễn Thiện Thuật (1841-1926?):

Danh tướng phong trào Cần Vương, người làng Xuân Dục, tỉnh Hưng Yên, đậu cử nhân năm 1871, làm tri phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh. Năm 1885 hưởng ứng hịch Cần vương của vua Hàm Nghi do Tôn Thất Thuyết khởi xướng, Nguyễn Thiện Thuật cùng với Đề Đốc Tạ Hiện lập chiến khu Bãi Sậy tại Hưng Yên chống Pháp. Ngày 12 tháng 11 năm 1889 đánh chiếm được tỉnh Hải Dương và đánh phá các tỉnh lân cận. Sau bị Hoàng Cao Khải và quân Pháp vây đánh, phải chạy sang Tàu và mất ở bên đó.

Nguyễn Thiện Thuật

Ức Trai hậu duệ ngọn cờ vàng
Khởi sự tung bay khắp xóm làng
Yên Mỹ, Văn Lâm dân náo động
Lê Hoan, Cao Khải ngụy rên than
Đồng lầy lau sậy ngăn bom đạn
Nước đọng chông gai cản ngõ đàng
Giặc Pháp tiến vào rồi lại thoái
Tán tương quân vụ nổi danh vang ./.
Chính Hà

Chống giặc ghi công lúc bấy giờ.

* Trích Nguyễn Quang Thắng, sách đã dẫn trang 779, 780.

Lương Ngọc Quyến (1890-1917)

Con trai nhà yêu nước Lương Văn Can, người Hà Đông là một trong 4 du sinh đầu tiên tại Nhật được ông Phan Bội Châu đỡ đầu. Năm 1915, ông bị Pháp bắt giam tại Thái Nguyên và bị tra tấn tàn phế 2 chân. Nửa đêm 30 rạng 31-8-1917, ông Lương Ngọc Quyến cùng với Đội Cấn tuyên truyền binh sĩ Việt Nam nổi dậy chống Pháp, đánh chiếm tỉnh Thái Nguyên trong 7 ngày. Sau bị Pháp vây khốn, ông đã tự sát để nghĩa quân dễ dàng rút chạy.

Lương ngọc Quyến

Nhà tù nuôi vững chí hùng anh
Giam ngục xà lim án cực hình
Đặt kế bày mưu khuyên đội gác
Phân công định hướng dậy quân canh
Nửa đêm súng nổ rung trời đất
Tảng sáng cờ bay rợp thị thành
Binh biến Thái Nguyên ai có nhớ
Anh hùng Ngọc Quyến quyết hy sinh
Chính Hà

Phan Đình Phùng (1844-1895)

Hiệu Châu Phong, người Hà Tĩnh đậu Cử nhân năm 1876, đậu Tiến sĩ năm1877, làm quan dưới thời Tự Dức tới Ngự sử Đô sát viện, vì phản đối Tôn Thất thuyết chuyên chế phế lập, nên bị cách chức đuổi về.
Năm 1885, ông kháng chiến chống Pháp bên cạnh Tôn Thất Thuyết tại vùng rừng núi Hương Sơn (Nghệ Tĩnh). Phan Đình Phùng có người tướng tài tên là Cao Thắng dưới quyền lập xưởng đúc được súng. Sau 10 năm kháng chiến, ông lâm bệnh mất tại chiến khu.

Lúc sắp mất ông có bài thơ Thuật Hoài*:

Nhung trường phụng mạng thập canh đông,
Võ lược y nhiên vị tấu công.
Cùng hộ ngao thiên nan trạch nhạn,
Phỉ đồ biến địa thượng đồn phong.
Cửu trùng xa giá quan sơn ngoại,
Tứ hải nhân dân thủy hỏa trung.
Trách vọng dũ long ưu dũ đại,
Tướng môn thâm tự quí anh hùng.

Bản dịch*

Nhung trường vâng mạng đã mười đông,
Việc võ lôi thôi vẫn chẳng xong.
Dân đói vang trời kêu ổ nhạn,
Quân gian dậy đất rộn đàn ong.
Chín trùng lận đận miền quan tái,
Trăm họ phôi pha đám lửa nồng.
Trách vọng càng to càng nặng nhọc,
Tướng môn riêng hổ tiếng anh hùng.

Thơ điếu của chí sĩ Nguyễn Thượng Hiền*
Vạn lí ai già bất khả văn,
Lục long thiên ngoại cách yên phân.
Binh qua chấp nghĩa phù tông quốc,
Bèo hốt lâm nguy bái thánh quân.
Lang miếu cựu truyền chân ngự sử,
Giang hồ kim khấp cố tướng quân.
Tha niên tái kiến trung nguyên định.
Hãn tặc Thường sơn hữu đại luân.

Bản dịch*

Muôn dặm kèn buồn tiếng vẳng đưa,
Ngoài trời xe ngựa khói mây mờ.
Binh qua vị nghĩa lo phò nước,
Bào hốt lâm nguy ngoảnh lạy vua.
Lang miếu trước khen đài gián giỏi,
Giang hồ nay khóc tướng quân xưa.
Trung nguyên sẽ thấy ngày bình định,
Chống giặc ghi công lúc bấy giờ.

* Trích Nguyễn Quang Thắng, sách đã dẫn trang 779, 780.


Phan Đình Phùng - Hoàng Cao Khải

Đình Phùng -Cao Khải gốc cùng làng
Một Cụ chống Tây, một Cụ hàng
Cụ chống vào bưng đành khổ sở
Cụ hàng ra phố đặng giàu sang
Ngàn Trươi xương máu lo tìm nước
Thái Ấp ngựa xe tính kiếm vàng
Hai Cụ giờ đây về chín suối
Hỏi ai ô nhục, ai vinh quang
***
Tài ba hai Cụ khỏi bàn
Nghìn thu bút sử sẽ can thiệp vào
Đời người như giấc chiêm bao
Hòan lương tỉnh mộng nghĩ sao bây giờ ?
Chính Hà
Quý Thu Đinh Mão 1987

Phan Bội Châu (1867-1940)

Tên thật Phan Văn San tức Phan Bội Châu, hiệu Sào Nam, người làng Đan Nhiễm (Nghệ An), sinh ngày 1 tháng 12 đinh mão (26 tháng 12 năm 1867), thông minh từ nhỏ, đậu Giải Nguyên trường thi Nghệ An. Năm 17 tuổi đã hưởng ứng phong trào Cần Vương. Năm 1904 vận động lập hội Duy Tân, sau đó cùng Tăng Bạt Hổ sang Trung Quốc và Nhật Bản lập phong trào Đông Du. Năm 1908 bị Nhật trục xuất, ông sang Thái Lan và sang Tàu lập Hội Việt Nam Quang Phục. Năm 1925 ông bị tay sai Pháp bắt tại Thượng Hải, bị an trí tại Bến Ngự (Huế), và mất tại đó ngày 29 tháng 10 năm 1940, thọ 73 tuổi.

Phan Bội Châu

Danh lợi không hề vướng gót chân
Nêu cao chính nghĩa, tỏ tinh thần
Duy Tân hội lập chiêu hồn nước
Cầu học Đông du cảnh ý dân
Hải Ngoại Huyết Thư lời khí phách
Ngục Trung Ký Sự tiếng chân thân
Anh hùng há kể chi thành bại
Bồi đắp non sông đã dự phần
Chính Hà


Vịnh Đại Úy Francis Garnier

Đại Úy ở đâu mà tới đây?
Có hay Cầu Giấy địa danh nầy..!
Mắt xanh, ngó quẩn không cùng loại
Mũi lõ, nhìn quanh chẳng giống ai.
Đai trắng, quan phơ dăm phát súng (1)
Cờ đen, nó phạng mấy dao phay
Ô hô, quan chết, hồn lang bạt...
Oán lũ thực dân, chúng đọa đầy...!
Vương Sinh

(1) Đại Úy Francis Garnier thuộc binh chủng Hải quân nên mang sắc phục cân đai mầu trắng. Phơ (feu), tiếng Pháp nghĩa là bắn

Bà Sương Nguyệt Anh (1863-1921)

Bà Sương Nguyệt Anh tên thật là Nguyễn Thị Khuê, sinh ngày 24 tháng 12 năm Quí Hợi (1863) tại Gia Định, con gái thứ tư của cụ Nguyễn Đình Chiểu tức Đồ Chiểu. Bà có nhan sắc xinh đẹp, lại có tài văn chương, đoan trang, tiết hạnh, nhưng lập gia đình trễ. Trên 25 tuổi bà mới kết hôn, sinh được một gái thì chồng chết. Bà ở vậy nuôi con, vui với thơ văn, lấy bút hiệu là Sương Nguyệt Anh (nghĩa là người sương phụ, thủ tiết thờ chồng). Bà viết:”Gương tỏ đời nay trong tiết phụ””Lâu dài tiếng tốt tạc tạc non sông” Bà rất hay chữ, giỏi thơ, nổi danh ở miền Nam, và làm chủ bút tuần báo "Nữ Giới Chung" ở Sài Gòn, là tuần báo đầu tiên ở nước ta. Bà Sương Nguyệt Anh mất ngày 12 tháng 11 âm lịch (4 tháng 1 năm 1921), hưởng dương 58 tuổi..(Theo tài liệu của Lãng Nhân trong “Hương Sắc Quê Mình”, và tài liệu của Hồ Trường An – Giai Phẩm Sương Nguyệt Anh – 2002)

Thơ Vinh Danh Bà Sương Nguyệt Anh

Hương sắc như hoa, dáng nết na
Vốn dòng vọng tộc, chốn danh gia
Trời làm đơn lẻ, mờ duyên tục
Đất tạo hòa thân, sáng đạo nhà
Sương phụ một đời gương tiết liệt
Văn nhân muôn thuở tiếng hưng ca
Mở đầu tuần báo, đây khuê tú
Ánh nguyệt hằng soi mấy chẳng nhòa!
Vương Sinh

Nguyễn Thái Học (1901-1930)

Liệt sĩ, lãnh đạo cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp tại Yên Bái năm 1930, người làng Phổ Tang (Vĩnh Yên tức Vĩnh Phú). Ông theo học trường Cao đẳng Sư Phạm và Cao Đẳng Thương Mại Đông Dương ở Hà Nội, viết thư đòi Pháp cải cách xã hội, chính trị và đòi tự do ngôn luận (1926). Năm 1927, ông lập đảng Quốc Dân Việt Nam tức Quốc Dân Đảng, phỏng theo cương lĩnh Quốc Dân Đảng Trung Quốc, và được bầu làm Đảng Trưởng. Ngày 10 tháng 2 năm 1939, ông tổ chức tổng khởi nghĩa tại Yên Bái, Hưng Hóa, Lâm Thao, Hải Dương, nhưng thất bại và bị bắt tại làng Cổ Vịt (Hải Dương) và bị đưa lên máy chém cùng với 12 đảng viên trung kiên vào ngày 17 tháng 6 năm 1930. Nhà Cách Mạng Nguyễn Thái Học là tấm gương tranh đấu sáng ngời chống quân xâm lược, đã để lại những lời tâm huyết bất hủ: “Hoa Tự Do phải tưới bằng máu”, “ Không thành công cũng thành nhân”...Khi lên máy chém ông hiên ngang ngâm mấy câu thơ bằng tiếng Pháp, được dịch nghĩa như sau:
“Chết vì Tổ Quốc,
Cái chết vinh quang,
Lòng ta sung sướng,
Trí ta nhẹ nhàng”.*

* Theo Nguyễn Quốc Thắng, sách đã dẫn trang 632.
13 Liệt sĩ Yên Bái là: Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính, Bùi Tư Toàn, Đào Văn Nhật, Nguyễn Văn Tiềm, Hà Văn Lao, Bùi Văn Chuẩn, Nguyễn Văn Thịnh, Nguyễn Văn A, Bùi Văn Cửu, Nguyễn Như Liên, Ngô Văn Du, và Đỗ Văn Tài.

Ngày Yên Bái

Không thành công cũng sẽ thành danh (1)
Bất khuất, anh hùng quyết đấu tranh
Xâm lược một phường toan cướp nước
Việt gian mấy bọn tính dâng thành
Pháp trường, ngưỡng mộ trang anh liệt
Chiến tuyến, hoài thương vị soái doanh (2)
Yên Bái một ngày tang ảm đạm
Sử xanh trỗi dậy khúc quân hành!
Vương Sinh


(1) Phỏng theo lời nói của Nguyễn Thái Học
(2)Nguyễn Thái Học là đảng trưởng Việt Nam Quốc Dân Đảng, chỉ huy các cuộc chiến đấu chống thực dân Pháp.




Mai Xuân Thưởng (Bài Họa 1)

Khoa giáp màng chi chút hảo danh
Bỏ trường xây lũy quyết phân tranh
Bày binh mấy bận kinh hồn giặc
Bố trận bao phen dậy cả thành
Sĩ tử theo về đầy hậu sảnh
Quan binh sắp lớp chật tiền doanh
Giáo gươm một thuở mờ sông núi
Giúp nước bình Tây khỏi Pháp hành.
Thị Mốc

Chiến Sĩ Vô Danh (Bài Họa 2)

Non sông nghiêng ngả đợi chi danh
Gạt cả tình riêng vì chiến tranh
Đất mẹ hiên ngang thân lập cõi
Quê nhà yêu dấu xác xây thành
Bao năm dân Việt làm nên sử
Lắm bận giặc Ngoài mất bản doanh
Tàu vỡ mặt thua Tây hốt hoảng
Vô danh chiến sĩ mãi thi hành.
Phú Điềm

Nguyễn Trung Trực (1837-1868)

Lãnh đạo cuộc kháng chiến chống Pháp tại Tân An (Long An) và Rạch Giá (Kiên Giang). Trưa ngày 10 tháng 12 năm 1861, ông cùng một số chiến hữu tổ chức phục
kích đốt tàu L’Espérance của Pháp trên sông Vàm Nhật Tảo. Ông tiếp tục chiến đấu chống Pháp tại Gia Định, Biên Hòa. Năm 1862 ông được phong chức Lãnh Binh. Năm 1867 ông được phong chức Hà Tiên Thành Thủ Ủy giữ đất Hà Tiên. Khi Hà Tiên thất thủ, ông ra Phú Quốc lập căn cứ chống Pháp. Ông bị bắt tháng 10 năm 1868, nhưng cương quyết không đầu hàng giặc.
Ngày 27 tháng 10 năm 1868 (28-8 Nhâm Tuất) quân Pháp đem ông ra chém tại Kiên Giang, hưởng dương 31 tuổi.
"Trước giờ bị hành quyết , Ngài có làm một bài thơ thất ngôn tứ tuyệt như sau :

Thư kiếm tùng nhung tự thiếu niên
Yêu gian đảm khí hữu long tuyền
Anh hùng nhược ngộ vô dụng địa
Báo hận thâm cừu bất đái thiên

Theo việc binh nhung tự thuở trai
Phong trần hăng hái tuốt gươm mài
Anh hùng gặp phải hồi không đất
Thù hận chan chan chẳng đội trời

Thế rồi lưỡi đao đao thủ phủ chém xuống đầu Ngài rơi nhưng hai tay cúa ngài đưa lên hứng lấy đặt ngay chỗ cũ ,hai mắt của ngài vẫn trừng trừng sáng quắc làm cho ai nấy cũng phải kinh hòang thán phục ."
Ghi chú : Tài liệu này theo Nguyễn Thành Nhuận ở Long Xuyên đã đăng trên nhật báo Tiền Tuyến
Trích : Hội hè đình đám , Toan Ánh , Nam chi Tùng Thư , 1969, tr. 159)

Nhà thơ Huỳnh Mẫn Đạt điếu ông bài thơ nổi tiếng như sau:

Hỏa hồng Nhựt Tảo oanh thiên địa
Kiếm bạt Kiên Giang khấp quỉ thần
Anh hùng cường cánh phương danh thọ
Tu sát đê đầu úy tử nhân

Bản dịch:

Lửa hồng Nhựt Tảo vang trời đất
Gươm lóe Kiên Giang rúng quỉ thần
Ngẩng cổ anh hùng danh thọ mãi,
Cúi đầu thẹn chết lũ phi nhân.