Hà Nội 1945 (bài 4)
Friday, March 16, 2007

Trần Đỗ Cung

Vào đầu tháng Tư, Hoàng Đế Bảo Đại thành lập chính phủ do Thủ Tướng Trần trọng Kim lănh đạo. Cụ Kim là một học giả uyên thâm và một sử gia nổi tiếng. Đổng Lư Văn Pḥng của Thủ Tướng là Bác Sỹ trẻ Phan Huy Quát đă từng là hội trưởng Tổng Hội Sinh Viên Đông Dương. Một khuôn mặt nổi bật trong nội các là Tiến Sỹ Phan Anh trong chức Tổng Trưởng Thanh Niên với sự phụ tá của Giáo Sư Tạ Quang Bửu, một huynh trưởng hướng đạo Trung Kỳ và giáo sư toán nổi tiếng của trường Providence Huế. Tổng Trưởng Y Tế Bác Sỹ Vũ Ngọc Anh bị tử nạn khi đoàn xe kinh lư bị phi cơ Mỹ bắn trên đường đi Hải Pḥng.

Nhu cầu cấp thiết là đào tạo ngay các cán bộ quân sự trám vào các lỗ hổng do quân Pháp bỏ trống. Các sinh viên Huế và các vùng phụ cận từ Hà Nội về tích cực tham gia ghi học cùng các học sinh gần tốt nghiệp của trường Quốc Học Khải Định. Đă có tổng số nhập học là 47 khóa sinh quân. Trong tương lai họ đă trở thành những cán bộ quân sự lănh đạo mà óc sáng tạo và hứng khởi đă tạo ra các huyền thoại chiến đấu với các khí cụ thô sơ và đầu óc sáng kiến vô biên. Nhiều học viên đă trở thành tướng lănh và nhiều người đă anh dũng hy sinh trong các chiến trận từ Bắc vào Nam và ở Hạ Lào.

Những tên nổi bật như Đặng Văn Việt đă đánh hơn trăm trận trên núi rừng Bắc Việt mà quân Pháp khiếp đảm đă đặt cho cái tên Con Hùm Xám Đường số 4. Lê Thiệu Huy, một sinh viên toán nổi danh và tay cờ tướng cừ khôi, con cụ cử Lê Thước ở Thanh Hóa, tử trận trên sông Mékong khi dùng thân che chở cứu mạng Hoàng Thân Souphanovang. Sinh viên Luật Phạm Thành Chính tức Trung Tướng Phạm Hồng Sơn nổi tiếng trong trận đánh đoàn quân Lepage-Charton và trong mặt trận Nam Lào. Con trai trưởng Bác Sỹ Lê Đ́nh Thám, Lê Đ́nh Luân bị thương nặng trọng pháo trong thời kỳ đầu giao tranh với Pháp ở nam Trung Bộ và đă chết trong tay thân phụ v́ liễm độc. Sinh viên Thủy Lâm Nguyễn Kèn trở thành danh tướng Thế Lâm, sinh viên khoa học Nguyễn Thế Lương là Tướng Cao Pha chỉ huy quân báo. Cũng có một số đă quay về với phe quốc gia như Hải Quân Đại Tá Vơ Sum là anh hùng thuốc nổ Trung Kỳ, Không Quân Đại Tá phi công Từ Bộ Cam, kỹ sư Đặng Văn Châu giám đốc hăng oxygène-acétylène Sài G̣n và tôi thành Trung Tá Không Quân rồi Tổng Cuộc Trưởng Tiếp Tế phá vỡ sự bao vây kinh tế thủ đô của Mặt Trận Giải Phóng. Tất cả đều là những người yêu nước nhiệt thành đă nghe theo tiếng gọi non sông với tấm ḷng trong trắng không gợn chút nào mầu sắc chính trị.

Trở lại Hà Nội, những tay sai khích động đệ tam (agitprops) tung ra hỏa mù tuyên truyền sự trở về của nhân vật cứu quốc Nguyễn Ái Quốc với sự yểm trợ của cơ quan OSS Mỹ chỉ huy bởi Đại Úy Patti. Chủ Tịch Dương Đức Hiền rời Hà Nội lên chiến khu. Đảng Đại Việt tuyển mộ một số sinh viên gia nhập trường Vơ Bị Lục Quân Yên Bái. Ngoài một số sinh viên Đại Học ra c̣n một số đông là các học sinh trường Tây Albert Sarraut. Đầu óc thanh niên bấy giờ hết sức hoang mang nặng trĩu với những ư nghĩ về tương lai bản thân và những đ̣i hỏi nội tâm hy sinh cho sự tồn vong của xứ sở. Thủ Tướng Trần Trọng Kim chấp thuận dùng bài Tiếng Gọi Sinh Viên của Lưu Hữu Phước làm Quốc Ca. Quốc Kỳ nền vàng có ba sọc đỏ mà sọc giữa cắt đôi theo quẻ ly trong sách Trung Hoa.. Tại các trường học mỗi buổi sáng các học sinh chào cờ mới và đồng hát quốc ca một cách hết sức hồ hởi.

Ngày 17 tháng 8 xuất hiện các truyền đơn kêu gọi tất cả các công tư chức ngưng việc vào ngày 19 để biểu t́nh ủng hộ nền độc lập quốc gia. Một sự hưởng ứng không tiền khoáng hậu; từ sáng tinh sương các đám đông đă tụ tập kéo từ các phố đến Ṭa Thị Chính Hà Nội trưng những khẩu hiệu tiếng Anh trên nền vải trắng chữ đen VIETNAM TO THE VIET NAMESE (có đầu óc khôi hài đă đọc chệch ra thành “Việt Nam to thế Việt Nam mẹ xề” và INDEPENDENCE OR DEATH. Thật là một cảnh tượng hùng tráng vĩ đại khi các viên chức tầm thường dơ tay cao hô các khẩu hiệu ái quốc và đồng ca bài Tiếng Gọi Thanh Niên. Bỗng nhiên trên khán đài, một vài nhân viên khích động dơ cao cờ đỏ sao vàng Việt Minh và thông báo sự trở về của Nguyễn Ái Quốc cứu tinh dân tộc.

Rồi cuộc biểu dương không màu sắc đương nhiên trở thành một cuộc nổi dậy do Việt Minh giật dây cướp chính quyền dưới sự lănh đạo của Hồ Chí Minh. Trong đám đông các nhân viên khích động Việt Minh và những bàn tay ngây ngô phát các lá cờ đỏ sao vàng nhỏ. Những cánh tay thật thà dơ cao nắm đấm, mồm hô khẩu hiệu ái quốc mà nức nở tuôn lệ. Đoàn người hăng say tiến chiếm các cơ quan, đồn bót cảnh sát và Hiến Binh dưới cặp mắt thờ ơ của lính gác Nhật. Đột nhiên trên bờ hồ Hoàn Kiếm xuất hiện một đoàn kỵ mă mặc quân phục vàng, chân đi giầy ủng đen, lưng đeo súng lục, đầu đội mũ thanh niên tiền tuyến. Đi đầu là Lê Văn Lăng sinh viên Luật và Đào Khánh Thành trước sự vỗ tay say sưa của đám đông chứng kiến các thần tượng đẹp đẽ ấy.

Ở Huế khi có tin hoàn tất cướp chính quyền ở Thủ Đô th́ hai học viên Nguyễn Thế Lương và Đặng Văn Việt, đầy đủ cân đai bố tử, chân đi ghệt, lưng giắt súng sáu, được lệnh kéo ngọn cờ đỏ sao vàng lên kỳ đài Ngọ Môn. Hai anh chàng Ngự Lâm Quân đặt lá cờ cuộn to lên khung xe đạp và ́ ạch đẩy đến bờ thành Hoàng Cung. Họ ra lệnh cho năm lính pháo đùng hạ cờ vàng xuống rồi buộc cờ mới kéo lên phấp phới. Mười lăm lính ngự lâm lên c̣ sẵn sàng nhả đạn th́ Hoàng Đế cản nói rằng: ”Việt Minh đó, nếu các chú bắn th́ tôi sẽ chết”! Việt và Lương đứng nghiêm chào theo lễ nghi quân cách đánh dấu chấm dứt Triều Nguyễn.

Vài ngày sau, trên cổng Ngọ Môn, trong một lễ nghi cảm dộng, Hoàng Đế Bảo Đại trao ấn tín Triều Nguyễn cho Trần Huy Liệu đại diện chính phủ trung ương. Trong khi ấy một đám biểu t́nh khổng lồ của dân chúng cố đô vỗ tay vĩnh biệt vị vua cuối cùng của nhà Nguyễn. Nếu Chúa Nguyễn Hoàng đă nghe theo lời tiên tri của Trạng Nguyễn Bỉnh Khiêm “Hoành Sơn nhất đái vạn đại dung thân” th́ Hoàng Đế Bảo Đại đă chấm dứt ba trăm năm Triều Đại Nguyễn với câu tuyên bố thoái vị lịch sử, “Thà làm dân một nước tự chủ c̣n hơn làm Vua một xứ nô lệ”!

Học viên Hoàng Xuân B́nh là em ruột giáo sư Hoàng Xuân Hăn được giao trách nhiệm hộ tống Cố Vấn Vĩnh Thụy ra Hà Nội nhậm chức. Theo lời B́nh kể lại, “Xe đưa bốn chúng tôi, Bộ Trưởng Lê Văn Hiến, ông Phạm Khắc Ḥe, anh Thế Lương và tôi đến miệt An Cựu tới Cung An Định là chỗ ở mới của Cố Vấn Vĩnh Thụy. Tôi giáp mặt lần đầu ông Vua cũ, to lớn, phương phi, nhưng nặng nề khi đi đứng, mặc dầu nghe nói là nhà thể thao. Ông mặc âu phục chải chuốt và nói giọng Huế đặc sệt. Trên xe Mercury đời 1941 tôi bố trí ở hàng ghế sau, Cố Vấn ngồi giữa, đồng chí Lê Văn Hiến ngồi bên phải và ông Ḥe ngồi bên trái. Theo sát là một chiếc Packard Familiale chở đầy đồ, thường được Hoàng Hậu chở các con khi đi ra ngoài. Xe chở Cố Vấn vào Hà Nội sau khi được phái đoàn Trần Huy liệu đón tiếp tại Phủ Lư trong cơn mưa tầm tă. Tới ga Hàng Cỏ xe rẽ phải theo đường Gambetta thẳng tắp, vào đậu trong sân nhà số 51 nguyên là tư dinh của Đốc Lư Pháp”.

Trở lại Hà Nội, Hồ Chí Minh tuyên bố nước nhà độc lập ở công trường Ba Đ́nh ngày mồng 2 tháng 9. Hồ Chí Minh là tên mới của Nguyễn Ái Quốc có mầu sắc Đệ Tam Quốc Tế đưa đến nghi kỵ của quần chúng. Theo Ḥa Ước Postdam, quân đội Tưởng Giới Thạch sẽ tiến xuống Việt Nam giải giới Nhật trong khi quân Anh chỉ huy bởi Tướng Gracey thi hành nhiệm vụ tại miền Nam. Bộ đội ô hợp của các Tướng Lư Hán và Tiêu Văn kéo qua biên giới với những sư đoàn đói rách bị phù thũng và sốt rét, đưa đến cướp bóc, chợ đen và các hành động kém văn minh làm cho dân chúng bất măn. Các lănh tụ Việt Nam Quốc Dân Đảng theo chân họ hồi hương.

Mặc dầu chúng tôi ngưỡng mộ họ như những nhà ái quốc chân chính nhưng họ đă chậm chân trở về dưới sự che chở của một đoàn quân thổ phỉ nên thanh danh của hộ đă lu mờ. Trong khi ấy Việt Minh đă nhanh chóng kéo sinh viên về với họ. Họ đưa những nhà hùng biện nổi tiếng xuống Đại Học Xá như Trần Văn Giầu, Phan Mỹ, Nguyễn Ngọc Minh lôi kéo sinh viên. Đă có các cuộc thảo luận sôi nổi, nhiều khi nặng nề ẩu đả để đổi tên Tổng Hội Sinh Viên Việt Nam thành Tổng Hội Sinh Viên Cứu Quốc, một cái đuôi cho tất cả các hội đoàn Việt Minh. Không khí nghi kị đă khác hẳn sự đồng ḷng nhất trí của thuở ban đầu.

Trong thời kỳ ấy đă xẩy ra các vụ ám sát bắt cóc thanh toán đẫm máu mà vụ nổi bật nhất là vụ Ôn Như Hầu với hàng chục xác chết bị đâm chém trong ngôi biệt thự xinh đẹp ở đường Bonifaci. Đây là một trụ sở của Việt Nam Quốc Dân Đảng. Tại đây cậu con trai thứ ba của cụ phủ Giai tên là Đỗ Quang Vỹ từ chiến khu Bắc Giang về ghé lại bị xử 20 năm và đưa vào giam tại Hỏa Ḷ rồi khi chiến tranh Việt-Pháp bắt đầu đă bị thủ tiêu bởi tên đao phủ là cán bộ Chất. Anh trưởng của Nguyễn Ngọc Linh là Nguyễn Ngọc Trác, sinh viên Luật và vơ sỹ ném lao, bị thủ tiêu trên chiến khu VNQĐD Bắc Giang. Tại Thanh Hóa Việt Minh lôi chủ nhân Khách Sạn Tứ Dân trên Phố Lớn ra lề đường đập dập đầu chết. Ông ta là Đặng Trần Hồ đảng viên QĐD và là ông nội của Đặng Tuyết Mai, vợ cũ Nguyễn Cao Kỳ. Ngoài đường phố, các bà vai đeo bị, tay xách giỏ lẵng chạy đi chạy lại buôn bán đồng Quan Kim-Quốc Tệ.

Trong khi ấy có tin đồn là Đề Đốc Thierry d'Argentieu đă có mặt trên chiến thuyền ngoài khơi Hải Pḥng. Trong Nam quân Anh kéo theo đuôi bọn Pháp của Leclerc. Nguồn tin gây một chấn động mạnh mẽ và các sinh viên Nam Bộ bàn nhau trở về xứ đánh đuổi thực dân. Từng nhóm cưỡi xe đạp xuôi Nam. Tôi c̣n nhớ những bộ mặt quen thuộc như Huỳnh Văn Tiễng, Trần Ngọc Liễng, Giang Văn Tửng, Đặng Ngọc Tốt, Mai Văn Bộ, Lưu Hữu Phước, Nguyễn Trung Trinh, Lâm Trọng Thức, Huỳnh Văn Huởn, các sáng lập viên của đảng Tân Dân Chủ.

Chính quyền Việt Minh đang trải qua một thời kỳ khủng hoảng trầm trọng. Một mặt sự hiện diện của quân Tàu đưa lại cho dân chúng một bầu không khí bất ổn. Họ thành b́nh phong cho các hoạt động đối lập ngày càng lộ liễu của VNQĐD. Trên khu Ngũ Xă VNQĐD ra rả suốt ngày những lời thóa mạ thậm tệ cộng sản Việt Minh, đặc biệt nhất là các lời đanh thép của Phan Huy Đán. Thường ngày tôi cùng bạn Nguyễn Tấn Hồng đem theo bánh ḿ thịt nguội lên ngồi bờ lề nghe phát thanh QĐD. Mặt khác sự trở lại của quân Pháp tại Nam Bộ và sự hiện diện của Thierry d'Argenlieu ngoài khơi Hải Pḥng đă tạo nên các áp lực quân sự và ngoại giao nặng nề. Bởi vậy Việt Minh dùng chiêu bài liên hiệp, tổ chức Hội Nghị Liên Hiệp trước cuối năm tại Chùa Bà Đá trên bờ hồ Hoàn Kiếm. Tôi có mặt trong buổi họp ấy với phái đoàn Tổng Hội Sinh Viên. Chúng tôi đă đến mười phút trước Chủ Tịch Hồ Chí Minh trong bầu trời u ám, mưa phùn rả rích. Khi phái đoàn VNQDĐ đến với Nguyễn Hải Thần, Vũ Hồng Khanh và Nguyễn Tường Tam th́ họ Hồ mặc áo ka-ki cổ cao, đi giầy vải hải xảo, vội vă chạy ra, dang rộng hai tay ôm chầm lấy Nguyễn Hải Thần, hai mắt rưng rưng ướt lệ.

Sau đó chính phủ liên hiệp được thành lập, Nguyễn Hải Thần trở thành Phó Chủ Tịch, Nguyễn Tường Tam Tổng Trưởng Ngoại Giao và Vũ Hồng Khanh là Chủ Tịch Quân Ủy Hội. Ông Nguyễn Tường Tam cầm đầu phái đoàn phó hội với Tây ở Đà Lạt. Rồi Phạm Văn Đồng đi với Hồ Chí Minh qua Pháp dự hội nghị để kư thỏa hiệp Fontainebleau mùng 6 tháng 3 trong khuôn khổ Liên Hiệp Pháp. Tây được chính thức trở lại có nghĩa là Tàu phải cuốn gói về Tàu và VNQĐD hỏng cẳng.

Việt Minh rảnh tay thanh toán các lực lượng quốc gia, phá chiến khu Đại Việt Di Linh, trường Lục Quân Yên Bái Đại Việt và các trụ sở Quốc Dân Đảng trong Hà Nội cũng như các chiến khu Vĩnh Yên và Bắc Giang. Trên Yên Bái, bộ đội Việt Minh vây hăm xung phong, bắn giết không nương tay và chém bằng mă tấu, ném thây xuống sông nhuộm máu. Em kế bạn Đỗ Quang Trị, con cụ Phủ Đỗ Quang Giai là Đỗ Quang Hiển, sinh viên canh nông, chủ tịch ALAS thoát chết chạy lên Lào Kai. Khi nghe giới chức Việt Minh địa phương tuyên bố là chính phủ khoan hồng cho trở về không bắt bớ th́ mua vé tàu hỏa về Hà Nội. Đến Yên Bái anh bị bắt lại đưa đi làm đường khổ nhục. Cụ Phủ Bà lặn lội đi t́m con đă nh́n thấy cảnh con trai rách rưới đói lả mà chỉ biết khóc lóc không làm ǵ được.

Em nhỏ Đỗ Quang Lung đang học Sarraut cũng đi theo bạn vào trường Lục Quân Yên Bái. Khi bị Việt Minh đánh bật khỏi căn cứ th́ đi theo một tốp chỉ huy bởi Phạm Xuân Chiểu sinh viên y khoa t́m đường sang Tàu. Lung phần v́ sức yếu, phần bị sốt rét nặng nên không theo kịp và bị bỏ rơi dọc đường làm mồi cho cọp. Bạn Lê Hữu Hoài sinh viên y khoa thoát khỏi, chỉ huy một trung đội tấn công Việt Minh và bị bắt giam tại Hỏa Ḷ trên mười năm trước khi được phóng thích đi giao bánh ḿ độ nhật. Có bạn Nguyễn Đ́nh Tú (phóng viên Nguyễn Tú tường thuật cuộc di tản đau thương trên đường số 7 đưa đến sụp đổ VNCH) bị mă tấu chém nát lưng ném xuống sông nhưng may dạt vào bờ sống lại. Hai anh em Đặng Văn Bút, Đặng Văn Nghiên, sinh viên khoa học là con thứ Bác Sỹ Đặng Văn Dư và em chú bác với Đặng Văn Việt cũng bị chết thảm trong vụ đánh phá trường Lục Quân Yên Báy. C̣n phải kể Trần Kế Tạo, sinh viên Luật, con trưởng Thượng Thư Trần Thanh Đạt và là thân phụ bà T.T.Nhu, một cây bút sáng giá của San José Mercury hồi nào, cũng bị thảm sát tại đây.

Gia Đ́nh cụ Phủ Đỗ Quang Giai nguyên Thượng Nghị Sỹ đă mất ba con trai vào tay đồ tể Việt Minh. Một số thoát qua dược Trung Quốc, vào năm 1948 bị ép nhập quân Lâm Bưu và khi công sản Tàu thắng th́ đóng bè trở về Lao Kay trên sông Hồng. Thủ Hiến Nguyễn Hữu Trí đón về thu nạp vào Bảo Chính Đoàn. Tại Việt Nam Học Xá trong một đêm tháng 11 không trăng sao mù mịt, mấy tên côn đồ Việt Minh đă lẻn vào nhà A leo lên lầu 3 bắt tuteur Phan Thanh Ḥa c̣n mặc pyjama, bịt mắt giải đi mất tích luôn. Anh Ḥa là anh ruột chị Nguyễn Tôn Hoàn và là đương nhiệm Hội Trưởng Tổng Hội Sinh Viên Việt Nam. Tại Đại Học Xá một bầu không khí u tối bao trùm trong khi các lănh tụ VNQĐD lẹ làng chạy theo quân Tàu thoát thân.

Tuy nhiên cuộc hôn nhân gượng ép Pháp Việt đă không bền. Trong vài tháng trăng mật ngắn ngủi hai phe đă bí mật củng cố các công sự pḥng thủ. Pháp đă lập CSH (corps de security de Hanoi) dùng bọn mật thám Tây lai. Phe Việt Nam gia tăng các đội Thanh Niên Tự Vệ Cứu Quốc và đă có các vụ đụng độ lẻ tẻ khắp nơi. T́nh h́nh trở nên tồi tệ hơn và đă có mật lệnh cho các nhà hàng phố đục tường thông nhau sửa soạn du kích thành phố. Việt Nam Học Xá cũng lập Đại Đội Sinh Viên Chiến Đấu. Chúng tôi thay phiên canh gác ngày đêm tại các địa điểm quan yếu với các khẩu súng mousqueton cổ lỗ sỹ. Hằng ngày có cán bộ quân sự đến huấn luyện chúng tôi các động tác ḅ bắn. Có tin đồn là chính phủ đă di tản lên mạn ngược.