Hà Nội 1945 (Bài 3)
Thursday, March 15, 2007

Trần Đỗ Cung

Tôi c̣n nhớ có một cuối tuần tôi cùng bạn Nguyễn Trung Trinh cưỡi xe đạp đi Phủ Lư thăm gia đ́nh bạn Bùi Diễm ở Phố Châu Cầu. Thân phụ bạn Bùi Diễm là cụ Phó Bảng Bùi Kỷ dáng người cốt cách có cḥm râu cầm dài rậm. Mỗi buổi sáng chị Tiêu bưng lên các bát cháo hoa rền cho thân phụ và chúng tôi ăn lót ḷng với củ cải muối và một đĩa lạc rang nóng hổi. Khi ăn cụ thấy chúng tôi phải vê sạch vỏ lạc trước khi cho vào miệng th́ bảo chúng tôi là phải ăn cả vỏ để cái chát đưa cái bùi th́ mới tăng vị. Và từ đó về sau tôi luôn luôn ăn đậu phụng cả vỏ. Câu chuyện giữa già với trẻ xoay quanh từ văn học đến hiện t́nh nước nhà tưởng như không bao giờ chấm dứt. Trưa Chủ Nhật chúng tôi xin phép ra về.

Một việc hi hữu xẩy ra khi chúng tôi đi ngang Ngă Tư Sở là địa điểm cô đầu. Các ả son phấn ḷe loẹt ngồi bày hàng trước các căn phố nhỏ. Vừa đạp xe qua th́ các nàng xông ra mời chào tới tấp trong khi chúng tôi cứ lầm lũi tiến tới. Bỗng nhiên một cô trẻ chạy vùng tới và giật phắt cái mũ phớt của bạn Trinh chạy vào trong. Hoảng sợ, Trinh xuống xe và vừa run vừa nói, “lạy bà cho tôi xin lại cái nón”! Giằng co một chốc Trinh mới lôi lại được chiếc mũ và chúng tôi cắm đầu cắm cổ dông một mạch.

Tờ Tuần San chính thức Của Tổng Hội Sinh Viên Đông Dương bằng Pháp ngữ tên là Le Monôme được cải danh thành Tự Trị là cơ quan phổ biến tư tưởng cách mạng của Tổng Hội Sinh Viên Việt Nam. Có lần tôi đă cùng Nguyễn Kèn (Tướng Thế Lâm) và Lê Văn Giạng (đă từng là bí thư của Hồ Chí Minh) đạp xe vào miền Trung phân phối báo Tự Trị. Ghé lại Phủ Lư ở lại qua đêm tại nhà cụ Tuần Kỳ thân phụ bạn Nguyễn Tấn Hồng ở số 11 phố Châu Cầu. Sau khi phát một số báo tại địa phương, sáng sớm tinh sương lại lên đường xuôi Nam th́ được bạn Phạm Xuân Chiểu ở xế cửa chạy ra đưa cho mấy gói xôi gà (bạn Chiểu học y khoa, về sau trở thành Trung Tướng quân đội quốc gia và đă từ chối không nhận đứng ra lập chính phủ do đề nghị của Hội Đồng Tướng Lănh để lọt vào tay Nguyễn Cao Kỳ là một Don Quichote liều mạng). Chúng tôi lại tiếp tục lên đường qua Thanh Hóa và Nghệ An phân phối nốt chồng báo Tự Trị chất đầy cao áp các “porte bagages” xe đạp.

Trở về Đại Học Xá không khí sôi động khác thường. V́ măn nhiệm Hội Trưởng anh em lo bầu một người khác thay thế anh Dương Đức Hiền. Cuối cùng anh Phạm Thành Vinh tốt nghiệp Luật được trúng cử. Anh Vinh hay mặc áo dài xa tanh đen, chân đi giầy hạ bóng láng ra dáng một tân tri huyện nên không được nhiều cảm t́nh. Có tin sầm x́ là anh Hiền đă rời Hà Nôi lên chiến khu. Người ta đă nói đến Việt Minh với những tin đồn về Nguyễn Ái Quốc đă có mặt trên Việt Bắc. Trương Tử Anh đảng trưởng đảng Đại Việt với chủ thuyết Sinh Tồn bí mật tuyển người tham gia vào các chiến khu và trường vơ bị Yên Báy.

Báo Tự Trị đặt trụ sở ngay trong Đại Học Xá với các cây bút tài tử đầy nhiệt huyết như Nguyễn Sỹ Quốc, Phạm Văn Hải, Lê Khánh Cận, Nguyễn Xuân Sanh. Các bài viết xoay dần mũi dùi vào quân đội Phù Tang. Các biếm họa do sự khéo tay khắc bản gỗ của bạn Phạm Văn Hải làm cho người Nhật tức tối (bạn Hải sau làm Bác Sỹ giải phẫu thẩm mỹ dưới Orange County). Ba tháng sau Đại Tá Kudo nắm lại chỉ huy Đại Học Xá và trục xuất toàn thể ṭa báo ra khỏi địa điểm. Một nhà hảo tâm cho chúng tôi mượn một biệt thự đối diện hồ Thiền Cuông và chúng tôi dọn ḥm xiểng ra. Nhà bếp học xá vẫn tiếp tục bí mật cung cấp thức ăn và chúng tôi hăng say làm việc đổi hẳn đề tài tự trị qua độc lập. Các bài viết trở nên nẩy lửa và tên báo đổi thành Gió Mới.

T́nh h́nh rất căng thẳng với sự nḥm ngó và de dọa của Kempetai. Vào giữa tháng Tám có tin mật báo là Nhật sẽ mở cuộc ruồng khám giữa đêm nên chúng tôi vội vă tẩu tán. Tôi cùng hai bạn Nguyễn Xuân Sanh và Lê Khánh Cận cấp thiết đạp xe vào làng Quỳnh Lôi đến xin tá túc tại biệt thự của giáo sư Hoàng Xuân Hăn. Ông Hăn không có nhà nhưng bà Hăn thuận cho chúng tôi ẩn náu tại chuồng lợn phía xa sau vườn v́ lính Nhật đi lùng ráo riết. Tuy không thơm tho ǵ mặc dầu không c̣n chú ủn-ỉn nào nhưng chúng tôi thấy cũng yên dạ. Mỗi ngày đều có một cô bé ḅ qua đám cỏ tranh tiếp tế cho chúng tôi những bữa ăn đạm bạc.

Một tuần lễ sau, khi biết là chiến t́nh thay đổi và quân Nhật đă xuống tinh thần nên chúng tôi liều mạng lộ diện. Rồi khi quả bom nguyên tử đầu tiên rơi xuống đất Phù Tang th́ chúng tôi đạp xe về Thanh Hóa. Hai bạn Sanh và Cận đi thẳng về Sầm Sơn. Riêng tôi ở lại với gia đ́nh và được giao nhiệm vụ đi cướp chính quyền phủ Quảng Xương vào ngày 18 tháng 8, 1945. Ngày hôm trước một anh bạn học cũ ở trường Cao Tiểu Thanh Hóa đến nhà cho biết là Việt Minh đă sẵn sàng cướp chính quyền và giao cho tôi đi lấy phủ Quảng với sự yểm trợ tại chỗ của một đại đội kháng chiến quân.

Tôi hết sức hăng hái đem theo, dấu dưới áo, một chiếc cờ đỏ sao vàng và một dấu hiệu. Đạp xe về hướng Đông Nam 30 cây số th́ đến một trạm giao liên gặp ba bác nhà quê quần áo nâu sồng trong một túp lều tranh. Một người đứng tuổi nằm đu đưa trên vơng c̣n hai người kia ngồi chồm hổm hút điếu cầy và uống chè tươi. Họ chỉ dẫn đường đến phủ và căn dặn gắn huy hiệu lên ngực để được kháng chiến quân giúp đỡ. Tôi điềm tĩnh tiến vào cổng phủ th́ anh lính tập gác cổng co gị vứt súng bỏ chạy. Tôi thản nhiên nhặt khẩu súng và kéo cờ đỏ sao vàng lên nhưng chẳng thấy bóng dáng kháng chiến quân nào hết! Trong phủ đường mọi người lục tục leo rào chạy trốn.

Trong thời gian ấy xẩy ra vụ đói chết cả triệu người. Nhiều làng xóm ở đồng bằng miền Bắc hoàn toàn biến mất. Vào làng th́ không khí yên lặng ghê rợn, không tiếng chó sủa chim hót. Cảnh tượng thật thê lương, chỉ thấy mấy bụi chuối bị đào gốc và củ bị ăn trụi. Đó đây các xác chết nằm rải rác lộ thiên có vài con chuột đang gậm nhấm. Dân chúng già trẻ lớn bé lũ lượt ra đường bưng theo cả bàn thờ tổ tiên đi t́m sống. Ai nấy gầy giơ xương, mặt mày hốc hác, mắt mũi lơ láo, gặp ǵ ăn nấy. Thậm chí đến các cây dọc đường phố Hà Nội cũng bị gậm tróc vỏ rồi lăn ra chết, da bọc xương khắp đầu đường xó chợ.

Các nhà hàng phố cửa đóng im ỉm, để các nồi cháo cám ra ngoài cứu đói. Sáng nào tôi cũng cùng các bạn tráng sinh đẩy xe ḅ đi thu nhặt các xác khô đét đem đến địa điểm để xe vận tải chở đi hố chôn tập thể Giáp Bát. Chứng kiến một cảnh đau ḷng khi một xe nhà binh Nhật chở đầy các bao tải gạo chạy chậm lại tại ngă tư Hàng Ngang th́ cả một lũ ma đói xông lên cào cắn các bao gạo rơi văi. Mặc dầu lính áp tải Nhật dùng báng súng lưỡi lê đâm đập tới tấp, họ vẫn lăn xả ngấu nghiến ăn các nắm gạo rơi văi đầy đường.

Đầu năm 1945 tôi đạp xe về Thanh Hóa ăn Tết. Dọc hai bên đường cái dài 150 cây số thấy toàn là các xác chết già trẻ khô đét. Qua Phủ Lư, khi tôi bắt đầu đổ đốc Đồng Quan th́ ánh nắng chiều vàng loang loáng xiên khoai. Bỗng nhiên trước mặt vào khoảng 300 thước tôi thấy rơ bóng một người đàn bà đang đi lảo đảo. Xe tôi vừa đến nơi th́ người phụ nữ ấy quỵ xuống chết ngay mà tay c̣n ôm chặt đứa bé miệng c̣n cắn vú mẹ. Thật là thê thảm, tôi xuống xe lôi xác hai mẹ con vào lề, ḷng bùi ngùi và h́nh ảnh vẫn c̣n in đậm trong trí óc tôi cho đến bây giờ. Có tin đồn là Nhật bắt dân bỏ lúa và trồng đay cho họ thu mua dùng vào nhu cầu chiến tranh. Lại có tin nữa là Tây không cho gạo trong Nam ra gây đói kém để kiểm soát t́nh h́nh. Không biết thực hư ra sao nhưng chúng tôi hết sức căm thù cả Tây lẫn Nhật. T́nh h́nh chin mùi cho một cuộc nổi dậy dưới ngọn cờ Việt Minh.

Ngày 11 tháng Ba năm 1945 Hoàng Đế Bảo Đại công bố chiếu chỉ, “Theo t́nh h́nh thế giới nói chung và hiện t́nh Á Châu, chính phủ Việt Nam long trọng tuyên bố rằng kể từ ngày hôm nay Ḥa Ước Bảo hộ kư kết với nước Pháp được hủy bỏ và vô hiệu hóa. Việt Nam thu hồi hoàn toàn chủ quyền của một quốc gia độc lập”. Các đảng phái quốc gia h́nh như thụ động. Việt Nam Quốc Dân Đảng với một quá khứ kiêu hùng khi vào năm 1930 Nguyễn Thái Học, Phó Đức Chính và các đông chí đă ngửa mặt hô to Việt Nam Muôn Năm trước máy chém xử tử của Pháp tại Yên Báy c̣n lưu ấn tượng sâu xa trong đầu óc chúng tôi. Anh em hăng hái đứng lên tham gia cuộc chơi hào hùng nhưng không được lănh đạo. Chúng tôi cảm thấy lạc lơng và buồn nản trong khi Đai Học đóng cửa v́ các giáo sư Pháp đều bị bắt hết.