Hà Nội 1945 (bài 2)
Wednesday, March 14, 2007

Trần Đỗ Cung

Lê la lên đầu Hàng Bông nh́n nhà khách sạn cơm Tây Phú Gia (Hotel Restaurant Phú Gia) nhưng đâu có dám bén mảng vào cháy túi. Chỉ biết chủ là bà Phủ Công Xuân Bách rất xinh đẹp, cao lớn như đầm. Bà Bách là cháu ngoại kiến trúc sư Lagisquet đă sang Việt Nam từ đầu thế kỷ đô hộ Pháp. Ông Lagisquet đă vẽ Nhà Hát Lớn Hà Nội theo mô h́nh nhà Opéra de Paris và hoạch định con đường Trường Tiền từ nhà Hát ra đến Hồ Hoàn Kiếm và tất cả bối cảnh quanh Hồ nối vào khu phố cổ. Lagisquet có ba đời làm kiến trúc sư. Đời thứ ba Lagisquet xây mấy villa đẹp tại khu Yersin Đà Lạt. Sau 1947 nhà hàng Phú Gia dọn về đường Mission đối diện Hồ Gươm gần Khai Trí Tiến Đức, to lớn và sang trọng hơn ở kế cận nhà in Trần Trung Ḥa thân phụ ông Trần Trung Dung. Phú Gia là tên một làng gần Hà Nội. Tôi đă được anh Đặng Văn Sung cho ăn một bữa cơm trưa ngon lành và chiêm ngưỡng thật mắt bà chủ cao ráo trắng trẻo mượt mà, mũi cao dọc dừa, eo thắt đáy lưng ong, đầu quấn tóc trần, trông như trong tranh của Họa Sỹ Lê Văn Đệ.

Chúng tôi cũng đă biết chơi “plan américain”, nghĩa là cùng vui rồi tiền ai nấy trả, theo lối nói vui vẻ thường nhật “sống chia đôi, chết đủ party”! Trong phía sân trước Học Xá, ngoài sân bóng rổ bóng chuyền ra c̣n có một miếu cổ trở thành quán b́ bún do Chị Sáu và Chị Ba người Sài G̣n làm chủ cho chúng tôi thưởng thức các món đặc biệt miền Nam. Nhất là các tô b́ bún, bún thịt nướng và chè đậu xanh nước cốt dừa mà dân Bắc Kỳ lần đầu tiên biết đến. Ngoài góc bên phải ra đường Bạch Mai, một bạn sinh viên Thú Y tên là Đỗ Tịnh lại mở hàng Phở Tịnh cũng là nơi lui tới thường xuyên.

Tổng Hội Sinh Viên trở thành trung tâm hấp lực chính trị và văn hóa của toàn quốc. Những buổi hội thảo và diễn thuyết với các đề tài ái quốc, lịch sử và văn chương được thường xuyên tổ chức dưới con mắt nḥm ngó của mật thám Pháp. Những buổi ḥa tấu dương cầm-vĩ cầm Đỗ Thế Phiệt và Nguyễn Trọng Thường được nhiều người thưởng thức. Các cuộc trưng bày hội họa của Diệp Minh Châu và Nguyễn Văn Sáng diễn ra tại đại sảnh nhà A. Nam thanh nữ tú Hà Nội kéo nhau đi tầu điện xuống tận nơi tham dự và anh Sáng đă đặt giá vẽ chân dung phấn-tiên cho các người đẹp trong số nổi bật có cô Dần ở đường Mongrand là hoa khôi Hà Nội.

Rồi các buổi tập hát những bản hùng ca của Lưu Hữu Phước với lời ái quốc rung cảm của Mai Văn Bộ-Nguyễn Thành Nguyên, như Tiếng Gọi Sinh Viên, Bạch Đằng Giang, Diên Hồng, Chi Lăng, Xếp Bút Nghiên, vang lên trong ṭa nhà chắc hẳn không tránh khỏi con mắt mật thám ch́m Tây. Mỗi cuối tuần Tổng Hội lại tổ chức các cuộc du ngoạn bằng xe đạp cho biết nước nhà, như đi thăm các di tích đời Lư ở Bắc Ninh, Chùa Bách Môn, Cổ Loa, Đền Hùng, Chùa Hương, di tích Lam Sơn Lê Lợi, lăng Nguyễn Kim, ḷ gốm Bát Tràng. Một số đông kéo nhau tham gia Tráng Đoàn Lam Sơn của Tráng Trưởng Hoàng Đạo Thúy với những cuộc thám hiểm Ba V́, những buổi lửa trại bập bùng ở Láng, tuyên thệ trung thành với tổ quốc.

Khi Pháp bại trận và Thống Chế Pétain thành lập chính phủ Vichy th́ Pháp kư với Nhật thỏa ước ngày 8 Tháng Mười Hai 1941 do đó lực lượng viễn chinh Pháp tại Đông Dương sẽ đặt dưới một bộ chỉ huy hỗn hợp Pháp-Nhật.

Trong thời kỳ tháng Hai và Ba 1945 Nhật Bản dần dần siết chặt kiềm tỏa lên chính quyền của Toàn Quyền Đề Đốc Decoux. Nhật đ̣i thi hành điều khoản thỏa ước chỉ huy quân sự và tại Hà Nội các cuộc thương thảo căng thẳng đă diễn ra trong vài ngày để cuối cùng đă đạt được một thỏa ước khả dĩ và t́nh h́nh lại trở lại b́nh thường như cũ. Tối mồng 9 tháng Ba 1945, các chức quyền Nhật Bản mở dạ tiệc khoản đăi các viên chức tương đương Pháp. Đột nhiên vào đúng 9 giờ tối chủ tiệc nâng cao ly chúc tụng và cuối cùng ôn tồn nói, “Thưa các ngài, kể từ giờ phút này các ngài là tù nhân của chúng tôi”! Cùng một lúc tiếng súng nổ vang khắp mọi nơi. Ở Hà Nội, Huế, Sài G̣n, các đồn bót Pháp đều bị vây cô lập và đầu hàng. Sáng sớm tinh sương người ta thấy một lá cờ trắng được kéo lên trên đỉnh tháp thành Pháo Thủ ở đường Duvilliers là biểu tượng quyền đô hộ Pháp trong ngót một trăm năm lịch sử nước nhà.

Ở Đại Học Xá các sinh viên hết sức xao xuyến, tháo các cọc màn làm khí giới và tụ tập tại nhà ăn. Quá nửa đêm bạn Bùi Diễm đến cùng cô Anita Kim con gái cụ Trần Trọng Kim và một sinh viên canh nông người Nhật tên là Yamaguchi. Họ cho biết là cuộc chính biến đă xong tốt đẹp và đề nghị nên cô lập tất cả các sinh viên nội trú Pháp. Chúng tôi hết sức hứng khởi và vồ bất cứ thứ ǵ khả dĩ làm khí giới, như dao, nĩa, gậy gộc, gạch đá, hùng hổ đi bắt các sinh viên Tây lùa vào giam tại biệt thự của Bác Sỹ Giám Đốc Henri Rivoalen, chờ xe quân đội Nhật chở đi.

Sáng hôm sau Đại Tá Nhật Kudo đến họp với chúng tôi và đề nghị bầu ra một ban quản trị mới. Không hiểu tại sao mà các anh em có mặt bầu tôi thay Bác Sỹ Rivoalen, anh Lê Văn Thuấn thay Tổng Thư Kư Lafont c̣n anh Phạm Phú Khai làm économe thay Nguyễn Phú Đốc. Anh Thuấn sau thành Bác Sỹ Trưởng Cần Thơ c̣n anh Khai trở thành Đô Trưởng Sài G̣n. Tôi vào ngồi bàn giấy của Rivoalen và dùng xe hơi đen bóng trương cây cờ vàng phấp phới của đảng Cờ Vàng.

Rồi đến Lễ Hai Bà Trưng chọn làm ngày phụ nữ. Trên đường ổ gà lầm bụi Bạch Mai một đoàn dài phụ nữ diễn hành dẫn đầu bởi cô Phạm Lệ Trinh, ái nữ ông Phạm Lê Bổng nổi tiếng, cùng cô Trần Thị Nhứ nhà Teinturerie Tô Châu, phồng mang trợn mắt hô vang các khẩu hiệu ái quốc. Một Đại Hội được tổ chức tại nhà Hát Lớn Hà Nội với bao nhiêu kiều nữ Hà Thành. Buổi đại hội có đồng ca, vũ nhạc và những màn hoạt cảnh cùng các bài diễn văn hùng hồn dưới những tràng vỗ tay nồng nhiệt và hứng khởi. Hú hồn cho tôi ngồi trong loge VIP, khi các cô thướt tha đem giỏ đến quyên tiền cho quỹ th́ vét măi trong ví mới ra được mười đồng cho vào quyên tặng. Thế là cháy túi, mất luôn tiền đi đánh bát phở Tàu Bay ở cuối Đường Lê Lợi, hoặc phở bổ dưỡng Ngầu Pín ở khúc giữa đường Chợ Hôm.

Chỉ vài ngày sau là lễ kỷ niệm Hùng Vương dựng nước tổ chức trang trọng trên sân tiền đ́nh Đại Học Xá. Khoảng ngót mười ngàn người tụ tập trong trang nghiêm trật tự, dơ cao các băng khẩu hiệu và các ngọn cờ vàng trước một bàn thờ đồ sộ khói hương nghi ngút. Sáu vị bô lăo đầu đội mũ b́nh thiên, mặc áo thụng gấm lam hành lễ theo nhịp trống chiêng trong làn khói hương thơm lừng. Rồi mọi người cất giọng đồng ca bản Hùng Vương của Thẩm Oánh trong không khí trang nghiêm vô cùng cảm động, nước mắt dâng trào:

Bốn ngh́n năm văn hiến

Nước Nam khang cường

Là nhờ công đức người xưa

Nay cháu con Tiên Rồng

Sắt son một ḷng

Cất cao lời thề

Nguyện khói hương say

Đầu Tháng Tư, Chợ Phiên Sinh Viên được tổ chức tại khuôn viên ṭa Đốc Lư Hà Nội, thu hút cả Hà Thành để các bà mẹ đưa các thiếu nữ vào tuổi trăng tṛn đảo qua đảo lại các gian hàng do các sinh viên đội mũ calot Thanh Niên Tiền Tuyến hợp thời phụ trách, tuyển chọn phu quân trong đám “phi cao đẳng bất thành phu phụ”.