Nguyễn Giang
Trưởng Ban Việt Ngữ BBC

	Thi hoa hậu là cách thị trường xác định vị thế qua việc bình giá phụ nữ Việt Nam

Bên cạnh đó cũng còn những dòng chảy nhỏ khác trong xã hội với sức đẩy, sức kéo không rõ là thuộc quá khứ hay tương lai. Tất cả tạo nên một bức tranh sống động.

Người nước ngoài đến Việt Nam thường ngạc nhiên trước sức sống mãnh liệt của thị trường mà không nghĩ rằng hệ thống chính trị kiểu bao cấp còn rất ‘khoẻ’. Nó nắm bộ máy nhà nước, điều khiển cách nói, cách nghĩ, cách hoạt động của hàng nghìn cơ quan, hàng triệu quan chức.

Truyền thông vẫn luôn dành trang nhất, giờ phát sóng tốt nhất cho những ‘tin’ kiểu như lãnh đạo thăm viếng, chính sách, nghị quyết, phong trào, thành tích. Đường phố vẫn đầy các khẩu hiệu dù không ai kiểm được tính hiệu quả của chúng.

Tự sống và tự khen

Hệ thống này có cuộc sống riêng theo những quy tắc riêng. Thể hiện ra bên ngoài là tính tự khen, tự lạc quan đến mức bất ngờ. Nó sống không phải vì bảo thủ mà vì rất tinh khôn. Nó tự đặt ra một loạt các huân chương, bằng khen, phần thưởng cho các hoạt động của chính mình, thỏa mãn những nhu cầu tự tạo cũng như các chuẩn mực nay được định giá bằng tiền bạc.

Đây chính là điểm tương tác giữa nó và dòng thứ nhì, tạm gọi là hệ tư bản-thị trường, dù chưa hoàn chỉnh, thậm chí hơi hoang dã. Bằng cấp giả chính là sản phẩm của hệ thống thứ nhất đáp ứng nhu cầu của hệ thống thứ nhì.

Trước kia „Hồng thua chuyên” nay thì ai cũng muốn có các danh hiệu chuyên môn. Nhưng vì không đạt nổi tiêu chuẩn quốc tế nên hệ thống đã tạo ra bằng cấp, giải thưởng của mình và cho mình theo lối tự sản tự tiêu.

Cải tổ giáo dục bế tắc vì chính trị không cho mở đại học tư trên căn bản tôn giáo như ở Âu Mỹ, Hàn Quốc, Đài Loan và Thái Lan. Họ quên rằng Quốc Tử Giám xưa là trường của đạo Nho, và sự học luôn gắn liền với việc xây dựng nhân cách theo một hệ giá trị hướng thượng, chứ không chỉ đơn thuần là để có kỹ năng công việc.
 

	Quốc Tử Giám xưa chính là một trường của đạo Nho

Tôi thì không nghĩ hệ thống này đã cũ kỹ và sẽ tan vỡ nay mai. Sức xâm thực của thị trường khiến nền chính trị và hệ tư tưởng không còn tính xuyên suốt từ trên xuống dưới. Nhưng nó đã ngấm vào máu thịt của từng người, xen vào sinh hoạt của từng gia đình Việt Nam và vẫn sống nhờ có tính thích ứng rất cao. Khi mạnh nó ra lệnh, lúc yếu nó chơi bài ‘du kích’ truyền thống để tồn tại.

Đa chiều cấm đa nguyên

Ngoài tính tự khen nó còn tính đa chiều, cả đối nội lẫn đối ngoại và cả trong sinh hoạt của các thành viên. Một quan chức ở cơ quan có thể phát biểu một người vô sản, rồi làm việc giống một ‘đầy tớ khó tính, khó chiều’ của dân, giao tiếp lạnh nhạt, lờ đờ như ngủ ngày, nhưng khi ra đường ngay lập tức thành một người khôn ngoan, hoạt bát, thậm chí nói chuyện có duyên.

Vẫn con người đó, khi làm ăn, mua sắm, lo cho con đi học cũng hoàn toàn tính toán duy lý, duy lợi theo đúng quy luật của thị trường. Về nhà, anh ta là ông chủ thực để quát nạt ô-sin và không cảm thấy có gì mâu thuẫn trong các vai trò xã hội của mình. Anh ta dùng tiền (theo giá thị trường), để mua quyền lực và ảnh hưởng trong hệ thống chính trị và hưởng thụ hoàn toàn theo thị trường.

	Các giá trị cũ nay đang lùi vào bảo tàng trong lúc những điều mới còn dở dang

Về phần mình, hệ thống tư bản-thị trường tuy không mạnh mẽ và thiếu đại diện chính trị nhưng thực tế lại đang điều tiết nhiều quan hệ của hệ thống chính trị. Một tổng giám đốc nhiều tiền, nhiều quân có thể “mạnh” hơn cả một bộ trưởng.

Một đại gia tư nhân (dân gian độc miệng gọi là ‘đại gia súc’) có khi lấn át cả một cơ quan hành chính địa phương. Và thú vị hơn, hệ thống thứ nhì cũng đang xây dựng các giá trị riêng, cũng hay tự khen nhưng tránh lên án hệ thống thứ nhất theo nguyên tắc ‘An toàn là bạn!’

Biểu hiện rõ nhất của quyền lực thứ nhì là thi hoa hậu. Đây là cách to tiếng nhất hệ thống kinh tế đang làm để xác định vị thế của nó qua việc bình giá con người, cụ thể là nhan sắc và tính cách phụ nữ Việt Nam. Nó chưa thể và chưa dám bầu 'Bí thư đảng ủy đẹp trai nhất’ hay ‘Nữ cảnh sát viên chân dài nhất’ vì đó vẫn là địa hạt riêng của chính trị.

Trong khi đó, hệ thống chính trị tự biên tự diễn cũng thấy buồn nên nó rất ham sự công nhận của thị trường và quốc tế. Nhưng nó cũng hay giở chứng đổ lỗi cho thị trường mỗi khi tự mình không giải quyết nổi các vấn nạn xã hội. Gần đây, thú vị nhất là nó thêm cả thói quen đổ lỗi cho chính mình (trăm sự tại cơ chế!) mà chẳng chịu trách nhiệm gì cả.

Công bằng mà nói, các đại diện của hệ thống tư bản-thị trường cũng rất ưa ‘đổ tại’ trong không khí đổ lỗi cho cơ chế, cho ai khác đã thành một thứ văn hóa.

Quan hệ hai chiều

Tuy có va chạm và nhiều khi mâu thuẫn với chính trị, hệ thống thứ nhì cũng đang sống trong thỏa hiệp với cơ chế dù logic của nó là phải hướng tới chế độ dân chủ đại nghị mà xét cho cùng chính là cuộc thi chọn ra các nhà làm chính sách đáp ứng tốt nhất nhu cầu của nền kinh tế.

Phải sống chung với hai hệ thống này là hàng triệu con người, trong đó số đông là nông dân với nhu cầu hàng đầu là kiếm ăn. Họ vừa chịu áp lực của hệ thống chính trị vừa phải bươn trải trên thị trường và cả hai hệ thống hình như giúp họ thì ít, lợi dụng họ thì nhiều. Chính trị thì lấy câu ‘Tôi đại diện cho nhân dân lao động!’, làm tính chính danh quyền lực trong khi các doanh nghiệp kiếm lợi nhờ đầu tư nước ngoài vào Việt Nam vì giá nhân công rẻ.

	Người dân kiếm sống đã quá vất vả nên ít để tâm đến các chuyện cao siêu

Có luật sư ở Hà Nội nói với tôi rằng tham nhũng vừa và nhỏ là chuyện không thể không làm của các cán bộ, quan chức vì đồng lương chính quyền trả cho họ chẳng thể nào đủ sống ngoài đời, chưa nói đến chi phí nhà cửa, nuôi dạy con cái. Để tồn tại trong hệ thống kinh tế, họ phải đục khoét hệ thống chính trị nhưng không muốn phá hỏng hẳn vì vẫn cần nó để sống. Gần như ai cũng ý thức được tình cảnh khó xử vừa là nạn nhân, vừa là thủ phạm nhưng từng con người không thể làm gì hơn.

Những năm tới Việt Nam sẽ tiếp tục là sân chơi của hai thế lực chính trị và thị trường. Ngoài ra còn phải kể đến những hệ giá trị nhỏ và tản mạn khác. Chúng có thể gắn liền với văn hóa truyền thống, các tôn giáo, từng nhóm văn nghệ sĩ, những người có kinh nghiệm du học, làm việc ở nước ngoài, giới Việt Kiều và ngoại kiều.

Vì nằm riêng lẻ nên các hệ giá trị này chỉ làm cuộc sống thêm màu sắc, khiến Việt Nam là một đất nước thú vị để thăm viếng nhưng chẳng đủ để tạo ra một lối sống mới cho xã hội.

Cách giáo dục con cái trong từng gia đình Việt Nam thì là cách hoà trộn đầy mâu thuẫn của rất nhiều hệ giá trị, cả cũ lẫn mới. Vì thiếu chuẩn mực rõ ràng nên câu chuyện trong nhiều gia đình nay thường ít nội dung, ngoài những câu thăm hỏi thuần tuý. Không một thế hệ nào dám chắc về cách nhìn nhận cuộc sống của mình nên mọi lời khuyên chỉ thường chung chung.

Các đề tài như giáo dục trẻ em, tình dục và hôn nhân v.v. đều khó nói, khó xử vì có quá nhiều thước đo ngắn dài khác nhau. Tình trạng biết mà không làm gì được là phổ biến với đa số các vấn đề xã hội. Các phương tiện truyền thông cũng đang cố gắng ngày một tốt hơn, phong phú hơn nhưng hình như chừng nào cuộc giao lưu, giao kèo, đôi lúc giao chiến giữa hai hệ thống lớn còn chưa ngã ngũ thì mọi điều đài báo nói ra đều mang tính nửa vời, dò dẫm.

Cuộc sống nhìn chung giàu sang hơn trước, ít ra là ở các đô thị, nhưng chất lượng thì đi xuống. Việt Nam trở nên chật quá, đông quá, ồn quá, và nhất là nhiễu quá. Nhiễu tín hiệu đạo đức, nhiễu chuẩn mực sống và loạn thị về các giá trị chính đáng ra phải là môi trường lý tưởng cho văn chương. Nhưng thật đáng tiếc, như tôi nhận thấy lần này, các văn sĩ, thi sĩ của ta lo cãi nhau nhiều hơn sáng tác. Cũng vì không theo chuẩn mực nào về chuyên môn nên các cuộc tranh cãi trở nên riêng tư và gần như không được dư luận ngoài giới quan tâm.

Ai mở không gian dân sự?

Về chính trị Việt Nam, có một nhà báo nói với tôi rằng ‘Mọi thứ chưa bao giờ ổn định như hôm nay và cũng chưa bao giờ mong manh như hôm nay’.

Nhiều người tin rằng các vị lãnh đạo mới còn cần thời gian để củng cố quyền lực rồi sẽ tạo ra các thay đổi ngoạn mục. Nhưng có những người khác nói các vị đó đã nắm đầy quyền lực từ lâu nay rồi, và cũng chẳng có nhu cầu thay đổi gì cả. Cách nói nào cũng có lý của nó.

	Một số giá trị cũ nay được phục hồi ở dạng thương mại thuần tuý

Mặt khác càng hội nhập quốc tế Việt Nam sẽ chỉ ngày càng giống bên ngoài chứ không thể ngày càng khác đi được. Vấn đề là ta sẽ giống cái tốt đẹp hay giống cái tồi tệ của thế giới.

Sẽ còn nhiều bước ngoặt, bước lùi nhưng cuộc thay đổi đang diễn ra và sẽ đạt tới những điểm đột phá. Vào thời điểm này tôi nghĩ nền dân chủ sẽ đến nhưng với hình dạng chưa chắc như nhiều người muốn.

Tất nhiên, ta không thể nào đoán trước được các biến động trong nước và quốc tế những năm tới, mà mấy trăm năm qua, các thay đổi tại Việt Nam đều là hệ quả của biến đổi quốc tế.

Lạc quan hay bi quan thì niềm tin vào con người Việt Nam vẫn khiến tôi nghĩ rằng sự thay đổi về chất trong định hướng cho vận mệnh đất nước sẽ thúc đẩy Việt Nam nghiêng về phía các giải pháp tự do và dân chủ. Vấn đề chỉ còn là thời gian.

.....................................................