Ngô Nhân Dụng

Sau khi dân Mỹ đã bỏ phiếu, nhiều nhà phân tích vẫn hỏi: Tại sao đa số cử tri đã đưa đảng Dân Chủ lên nắm quyền kiểm soát ở Hạ Viện, sau khi đã tín nhiệm đảng Cộng Hòa suốt 12 năm qua? Sự thay đổi rất dứt khoát, chắc phải có những nguyên do rất mạnh mẽ.

Nguyên do được nhắc tới nhiều nhất là Iraq. Tuy nhiên, dù chiến tranh Iraq là một đề tài sôi bỏng trong những ngày tranh cử, nhưng thực sự đảng Dân Chủ chưa thấy có một sách lược nào để thay đổi tình thế ở Iraq. Hơn nữa, các dân biểu Hạ Viện không phải là những người quyết định chiến tranh. Tổng thống Mỹ nắm quyền đó, và Thượng Viện mới là nơi chịu trách nhiệm giám sát chính phủ về các vấn đề ngoại giao. Mà trong hai năm tới, không chắc đảng Dân Chủ đã tìm cách buộc Tổng Thống Bush phải theo một chính sách nào đối với chiến tranh Iraq. Ðó là một mớ bòng bong khó lòng gỡ được trong một, hai năm. Ðến năm 2008 bầu cử lại Quốc Hội và bầu tổng thống Mỹ, đảng Dân Chủ chắc không muốn dân chúng phán đoán kết quả của những chính sách do chính họ đưa ra là tình hình Iraq vẫn chưa sáng sủa!

Một vấn đề khác thường ảnh hưởng tới lá phiếu của cử tri là kinh tế. Nhưng trong mấy năm qua kinh tế Mỹ đang trên chu kỳ tăng trưởng, chỉ có ba tháng thuộc quý thứ ba tỷ số gia tăng của Tổng Sản Lượng Nội Ðịa mới tụt xuống 1.6 phần trăm, sau khi đã tăng trên 5 phần trăm trong quý thứ nhất. Như vậy thì dân Mỹ cũng không đổ tội cho đảng Cộng Hòa về kinh tế để thay đổi những người cầm quyền ở quốc hội.

Có lẽ yếu tố ảnh hưởng đến lá phiếu người dân nhiều nhất là họ thất vọng về những lời hứa hẹn của đảng Cộng Hòa trước khi được dân trao quyền kiểm soát Quốc Hội trong “cuộc cách mạng bảo thủ” năm 1994.

Một trong những khẩu hiệu của bản “Hợp đồng với Mỹ Quốc” năm 1994 mà ông Newt Gringrich, chủ tịch Hạ Viện đưa ra, là ông hứa hẹn các đại biểu Cộng Hòa sẽ hạn chế sự bành trướng của guồng máy chính quyền liên bang. Sẽ bớt người, sẽ bớt số tiền chi tiêu, sẽ “làm sạch thủ đô Washington!”

Nhưng tới nay, người ta thấy ngược lại. Trong hai nhiệm kỳ của Tổng Thống Clinton, số nhân viên chính phủ liên bang đã giảm bớt 200,000, không kể quân đội và các lực lượng an ninh. Trong năm năm qua, khi cả Hành Pháp lẫn Lập Pháp đều do đảng Cộng Hòa kiểm soát thì số nhân viên liên bang không kể các ngành an ninh quốc phòng đã tăng thêm 79,000 người.

Về chi tiêu cũng vậy. Các đại biểu Quốc Hội có quyền biểu quyết ngân sách, họ nắm chìa khóa tủ đựng tiền. Nhưng sau khi đã hứa hạn sẽ làm cho guồng máy nhà nước phải “nhỏ lại vì không nhiều tiền tiêu,” các đại biểu Cộng Hòa đã để cho các món chi tăng lên nhanh hơn trước đó. Trong mấy năm thuộc nhiệm kỳ của Tổng Thống Bush vừa qua, ngân sách liên bang tính trên đầu mỗi người dân đã tăng thêm trên 3%. Trước đó, trong thời ông Reagan con số đó chỉ tăng 1.7% mỗi năm, thời ông Clinton, chỉ tăng có 0.3%.

Tại sao dưới một chính quyền Cộng Hòa ngân sách chi tiêu lại tăng nhanh như thế, hơn hẳn thời chính quyền Dân Chủ, một đảng vẫn bị đối thủ coi là chỉ biết “đánh thuế và chi tiêu” (tax & spend)?

Một lý do là các đại biểu Cộng Hòa biết họ được nắm quyền gần như hoàn toàn cho nên không e dè nữa. Mỗi lần biểu quyết ngân sách, họ tìm cách nhét vào những món chi cho địa phương của mình, gọi là “earmarks.” Thử tưởng tượng một ông dân biểu Alaska đã ghi thêm vào ngân sách dự án một cây cầu tốn 223 triệu Mỹ kim trong đơn vị của ông, để chạy từ đất liền ra một hòn đảo dân số khoảng 50 người! Ông ta sẽ kiếm được bao nhiêu phiếu nhờ cây cầu đó? Nhưng chắc chắn nhiều người dân có việc làm sẽ nhớ ơn ông và các nhà thầu xây cất sẽ ủng hộ quỹ tranh cử của ông. Ðây là một hành động được các nhà lập pháp thỏa thuận đồng ý với nhau, không tranh cãi. Năm 1995 khi đảng Cộng Hòa mới kiểm soát Quốc Hội lần đầu sau hơn 40 năm, chỉ có 1,439 vụ earmarks chi tiêu như vậy; tới năm ngoái số earmarks lên tới 13,997 vụ, tăng gần gấp 10 lần.

Những dự án chi tiêu chung của nhà nước cũng quá lớn. Ðạo luật về trợ cấp tiền thuốc cho người già nghỉ hưu sẽ chi 1,200 tỷ Mỹ kim trong 10 năm đầu, Tổng Thống Bush đưa ra trước kỳ bỏ phiếu năm 2004 để hướng về 40 triệu cử tri lớn tuổi và rất chăm chỉ đi bầu. Nhưng sau cùng các cụ cũng không hài lòng vì đạo luật rắc rối, những người bệnh ít chi dưới 2,250 đô la tiền thuốc một năm thì được giúp, những món chi trên 5,100 đô la vì bệnh nặng cũng được giúp, nhưng ở khoảng giữa là những người bệnh vừa phải thì không! Một đạo luật chi tiêu thả cửa khác nữa là những món trợ cấp cho nông gia, được Quốc Hội thông qua năm 2002 trước kỳ bầu cử.

Tổng Thống Bush đã không phủ quyết một khoản chi nào mà Quốc Hội thông qua. Trong đảng Cộng Hòa có rất nhiều người chủ trương chính phủ nhỏ, chi tiêu ít, và họ tự hỏi các nhà chính trị có còn tôn trọng những nguyên tắc đó hay không!

Ngân sách chi tiêu rộng rãi cũng tạo cơ hội tham nhũng. Ông Dân Biểu Randy Cunningham ở San Diego đã thú nhận được các nhà thầu biếu 2.4 triệu đô la, sau khi ông từ chức vì báo chí phanh phui. Ðó là những nhà thầu về quốc phòng được ông khuyến cáo, thầu những món chi phí được ủy ban của ông chuẩn chi.

Vụ truy tố nhà vận động hành lang Jack Abramoff làm cho nhiều dân biểu Cộng Hòa bị liên lụy vì đã nhận những món quà tặng của ông Abramoff. Ông Tom Delay, chủ tịch khối Cộng Hòa ở Hạ Viện bị tai tiếng phải từ chức dân biểu. Dân Biểu Bob Ney liên can cũng từ chức và có thể bị tù 10 năm nếu bị kết án. Dân Biểu Curt Weldon đưa mấy công ty năng lượng Nga tới làm khách hàng cho công ty vận động của con gái ông.

Vụ tai tiếng làm đảng Cộng Hòa mất uy tín gần ngày bầu cử nhất là Dân Biểu Mark Foley bị bắt quả tang gửi điện thư có tính chất dâm ô cho một thanh niên đã từng làm việc tập sự ở Quốc Hội, dưới sự giám sát của chính ông. Một người bị liên lụy nặng nhất là Dân Biểu Dennis Hastert, chủ tịch Hạ Viện từ khi ông Newt Gingrich từ chức. Vì ông Haster đã được báo động về các hành vi thân mật của ông Foley với các thiếu niên tập sự mà không tích cực ngăn cản, ít nhất không cho ông ta giám sát chương trình các tập sự viên nữa.

Báo Chicago Tribune lại tiết lộ những hành động khả nghi của ông Haster. Năm 2002 và năm 2004 ông Hastert đã mua mấy mẫu đất ở Illinois, tiểu bang mà ông đại diện. Năm 2005, Tổng Thống Bush đã ký một đạo luật xây dựng đường sá chi 286 tỷ đô la; nhân dịp biểu quyết ông Hastert đã ghi thêm một khoản chi 207 triệu đô la, làm một con đường trong tiểu bang của ông. Sau khi đạo luật ban hành, giá đất trong vùng xây xa lộ tăng vọt. Xa lộ mới chạy cách khu đất mà ông Haster mới mua chỉ có dăm cây số. Tháng Mười Hai năm 2005, ông Hastert bán mấy khu đất của mình, được lời 2 triệu đô la.

Khi đảng Cộng Hòa tranh cử năm 1994 họ hô khẩu hiệu sẽ làm sạch sẽ Washington. Nhiều cử tri Cộng Hòa thất vọng về các hành động của các dân biểu.

Vụ Dân Biểu Foley còn làm một khối cử tri Cộng Hòa khác chán nản, đó là những người sùng đạo. Suốt những năm qua nhiều nhà chính trị Cộng Hòa thắng cử nhờ đã hô hào sửa hiến pháp Mỹ để ghi rõ không chấp nhận hôn nhân của những người đồng tính ái. Nay chính các người lãnh đạo đảng trong Hạ Viện đã tìm cách che chở cho một dân biểu đồng tính, không những thế, không ngăn cản ông ta khi ông ve vãn những thiếu niên 16 tuổi làm việc dưới quyền. Những người đạo đức không chấp nhận được thái độ đó, và một con sâu có thể làm rầu cả nồi canh, đảng Cộng Hòa lãnh hậu quả.

Một bài học của cuộc bầu cử năm nay tại Mỹ là bất cứ đảng chính trị nào, khi cầm quyền lâu quá thì cũng dễ bị “sinh hư.” Chế độ dân chủ tạo cơ hội không những cho người dân được thay đổi những người cầm quyền khi họ không vừa ý, mà cơ chế dân chủ còn giúp cho các chính đảng có cơ hội tẩy rửa lại nội bộ của mình để không quên những chủ trương cơ bản và lý tưởng họ nêu lên lúc ban đầu. Ðây là một bài học cho những nước còn chưa biết thế nào là bầu cử tự do. Cứ để cho một đảng cầm quyền tuyệt đối năm này qua năm khác thì không những dân không được hưởng quyền tự do bỏ phiếu mà còn khiến cho cái đảng cầm quyền cũng sinh hư không thuốc nào chữa nổi!

Ngô Nhân Dụng