Trung Ðông mới?
Ngô Nhân Dụng
Tuesday, July 25, 2006

Năm ngoái giải Nobel về kinh tế học được trao cho hai người, trong đó có Giáo Sư Robert J. Aumann ở Israel. Ông chuyên nghiên cứu về Game Theory, Lý Thuyết Trò Chơi. Một đề tài ông hay phân tích là các vụ xung đột quốc tế trong thời Chiến Tranh Lạnh. Trong cuộc chơi siêu cường hồi đó, liệu Nga và Mỹ sẽ làm gì khi cả hai bên đều có vũ khí hạt nhân thừa sức tiêu diệt bên kia? Aumann suy nghĩ vấn đề này, ông dùng một hình ảnh: Cao bồi đấu súng.

Thí dụ có hai anh cao bồi thách đấu, từ hai đầu phố tiến đến gần nhau coi ai động thủ nhanh thì bắn hạ bên địch trước. Trong chuyện cao bồi người ta đều đồng ý là ai bắn trước, trúng bên địch thì anh kia chỉ có nước té xuống giãy chết mà thôi. Aumann tưởng tượng nếu súng đạn không hoàn hảo đến như vậy thì sao. Giả thử mỗi anh cao bồi đều biết trước dù mình có bắn trúng bên địch thì anh kia vẫn có thể đủ thời giờ để rút súng ra bắn trúng mình được. Và mình vẫn có thể chết, dù chết chậm hơn bên địch mấy phút. Trong trường hợp đó họ sẽ xử trí ra sao?

Giả thiết rằng các cao bồi cũng sợ chết như mọi người, và họ suy nghĩ một cách thuần lý. Nếu hai anh chàng đều biết dù mình bắn trúng trước, bên địch vẫn còn sức bắn lại, thì chắc họ sẽ dè dặt. Họ sẽ thấy nếu tránh không đấu súng thì vẫn hơn! Vì dù mình bắn giỏi đến mấy vẫn có thể chết hoặc bị thương nặng, các cô bồ xinh đẹp sẽ bỏ mình. Do đó, họ sẽ ngần ngại trước khi thách đấu.

Câu chuyện cao bồi trên có ảnh hưởng đến chiến lược vũ khí nguyên tử trong thời Chiến Tranh Lạnh. Làm cách nào để ngăn ngừa Thế Chiến Thứ Ba? Không nên tháo bỏ các vũ khí hạt nhân, như nhiều người đề nghị. Không còn bom nguyên tử thì các cường quốc sẽ đánh nhau bằng các vũ khí khác. Trái lại, nếu cả Nga lẫn Mỹ đều biết rằng bên kia có số bom rất lớn, hỏa tiễn để rải rác khắp nơi, dù mình có đánh bom trước cũng không tiêu diệt hết được, thì không bên nào dám tính đến chuyện tấn công trước bằng bom hạt nhân nữa! Chiến lược đó được cả Nga lẫn Mỹ áp dụng. Chiến Tranh Thứ Ba không xảy ra!

Ông Newt Gringrich, cựu chủ tịch Hạ Viện Mỹ mới nói rằng Thế Chiến Thứ Ba trong thực tế đang mở màn rồi. Hầu như ý kiến đó cũng được Tổng Thống George W. Bush đồng ý, tuy ông không chính thức nói thế. Ðây là cuộc chiến giữa nước Mỹ (với các đồng minh) và các lực lượng Hồi Giáo cực đoan. Mặt trận diễn ra khắp nơi: Afghanistan, Iraq, khủng bố ở Indonesia và Phi Luật Tân, nội chiến ở Somali, Sudan, Israel với Palestine, giờ đến Israel với Lebanon. Các mặt trận trên đều dính dáng đến nhau cả. Có thể gọi là Thế Chiến Thứ Ba được không? Chắc phải chờ nhiều năm nữa mới biết được. Nhưng ngay trong những cuộc chiến địa phương kể trên liệu chúng ta có thể phân tích theo lối Game Theory để tính toán chiến lược, chiến thuật mỗi bên được không?

Tìm hiểu cuộc chiến ở Lebanon hiện giờ chúng ta thấy rất khó dùng Game Theory. Vì phương pháp phân tích này giả thiết hai bên tham dự cuộc chơi đều suy nghĩ thuần lý và có mục tiêu rõ rệt. Trong cuộc xung đột giữa Israel và nhóm Hizbollah, khó giả thiết là cả hai bên đều thuần lý, khi các yếu tố chủng tộc và tôn giáo là một phần nguyên nhân gây ra cuộc chiến. Rất khó định nghĩa mục tiêu và quyền lợi của Hizbollah trong cuộc cờ này. Nếu nhìn về đường dài thì nhóm Hizbollah không phải là đấu thủ chính tham dự cuộc chơi, chúng ta phải coi Iran và Syria mới là những đấu thủ tuy đang đứng ở hậu trường nhưng đóng vai quyết định. Bao giờ các đấu thủ đó được mời ra sân khấu, mới có thể giải quyết cuộc cờ.

Mục tiêu của phía Israel, quê hương của Robert J. Aumann, có vẻ rõ rệt hơn phía bên kia. Ðó là một quốc gia tân lập (trên 50 tuổi) với dăm triệu dân nằm giữa những quốc gia Á Rập đông tới vài trăm triệu người, với thái độ thù nghịch. Israel muốn được các nước chung quanh công nhận quốc gia của họ có quyền tồn tại. Kẻ thù chính của họ từ đầu là những người Palestine đã mất nhà cửa, đất đai khi Israel lập quốc. Nay, nhiều nhà lãnh đạo Palestine đã đồng ý lập ra một quốc gia riêng, sống hòa bình bên cạnh Israel. Trừ nhóm Hamas, những người đã thắng trong cuộc bầu cử để giành quyền lãnh đạo Palestine. Vì vậy, chính phủ Israel, với sự ủng hộ trăm phần trăm của chính phủ George W. Bush, tìm cách cô lập nhóm Hamas trong khi vẫn hợp tác với Chủ Tịch Mahmoud Abbas, thuộc nhóm chính trị đã bị thua Hamas. Liệu Mỹ và Israel có thể tiêu diệt được nhóm Hamas hay không? Chắc họ không nghĩ như vậy. Khi Mỹ và các nước Âu Châu phong toả các nguồn tài trợ cho chính quyền Hamas, thì các nước Á Rập và nhất là Iran vẫn chuyển tiền cho họ, trên 300 triệu Mỹ kim trong mấy tháng qua. Vậy thì mục tiêu của Israel (và của Mỹ) là chờ đến khi nào phe ôn hòa trong nhóm Hamas thắng thế, chính thức công nhận quốc gia Israel, thì cuộc tranh chấp giữa hai sắc dân Do Thái và Á Rập trên mảnh đất Palestine hy vọng từ từ giải quyết. Chiến Tranh Thứ Ba sẽ không xảy ra vì vụ xung đột này.

Bây giờ tới lượt nhóm Hizbollah nhập cuộc. Israel đã tạo nhân duyên cho tổ chức Hồi Giáo Shi A này ra đời, bằng việc tiến quân lên phía Bắc, xâm lăng vào Lebanon năm 1982, để đuổi các tổ chức kháng chiến của người Palestine ra khỏi. Khi quân Israel rút về nước, năm 2000, tổ chức Hizbollah ngày càng mạnh, kiểm soát miền Nam sát biên giới với Israel và trở thành một quốc gia nhỏ trong quốc gia Lebanon. Trong 6 năm qua, họ đã củng cố hạ tầng cơ sở, đào các địa đạo, cất giấu vũ khí, tích trữ trên 10,000 hỏa tiễn do Iran và Syria cung cấp. Những nhóm mươi người có thể sống như những người dân bình thường rải rác ở các làng, khi cần thì biến thành du kích quân hoặc lính phóng hỏa tiễn. Israel vẫn chờ đợi có dịp trở lại Lebanon để tiêu diệt các lực lượng này.

“Dịp may” đã tới khi Hizbollah tấn công, bắt cóc hai người lính Israel ở biên giới. Phản ứng của Israel theo một trình tự có kế hoạch rất nhịp nhàng, cho thấy họ đã chuẩn bị cuộc hành quân này từ lâu và chuẩn bị rất kỹ. Không ai lại đi bỏ bom và bắn hỏa tiễn gần khắp nước, làm chết gần 500 người Lebanon, khiến hơn nửa triệu người mất nhà cửa, phá hủy hàng tỷ Mỹ kim tài sản chỉ vì muốn đòi hai người lính bị bắt cóc.

Israel có nhắm mục tiêu tiêu diệt tổ chức Hizbollah hay không? Là những người suy nghĩ thuần lý, chắc họ biết mục tiêu đó không thể thực hiện được khi 40 phần trăm dân số Lebanon là người theo phái Shi A, và họ lại được đồng đạo Iran giúp đỡ. Hay là tiêu diệt nhóm người lãnh đạo của Hizbollah? Máy bay Israel đã bắn trúng và giết một lãnh tụ của tổ chức này một lần, để cho ông Hassan Nasrallah lên kế vị và ông ta có vẻ là một đối thủ đáng sợ hơn.

Vậy thì mục tiêu của Israel chỉ là “giải giới” tổ chức Hizbollah? Quân Israel đã tiêu hủy được một nửa số hỏa tiễn tích trữ, nhưng trong mấy ngày đầu tuần này vẫn có hàng trăm tên lửa bắn sang xứ Israel mỗi ngày. Cho nên mối đe dọa của tổ chức Hizbollah chỉ được giải trừ nếu quân Israel tái chiếm miền Nam xứ Lebanon, lập ra một đạo quân phụ lực người Lebanon đóng vai cảnh sát, như đã làm trước năm 2000.

Nhưng giải pháp đó rất tốn kém, không thể kéo dài, lại gây thêm thù hận. Cho nên cuộc hành quân của Israel chỉ có thể nhắm vào một mục tiêu là bắt buộc thế giới phải can thiệp vào để bảo đảm an ninh vùng biên giới phía Bắc của họ.

Quân đội Israel sẽ tiếp tục tấn công vào xứ Lebanon để tiêu diệt lực lượng Hizbollah càng nhiều càng tốt; trong khi chờ đợi Ngoại Trưởng Mỹ Condi Rice đi “bán hàng” cho một giải pháp ngoại giao lôi kéo các cường quốc khác vào tham dự, theo kế hoạch của Israel. Lực lượng quốc tế vào Lebanon lần này sẽ không thể là một đạo quân Liên Hiệp Quốc chỉ làm công việc đứng giữa hai bên không cho nổ súng. Nếu chỉ làm như thế thì lại tạo cơ hội cho tổ chức Hizbollah có thời giờ tái trang bị và tuyển mộ thêm người. Chắc chính phủ Mỹ và Israel sẽ mời một đạo quân quốc tế đến trấn đóng vùng biên giới xứ Lebanon với nhiệm vụ ngăn không cho quân du kích Hizbollah xâm nhập.

Chính phủ Pháp có thể ủng hộ giải pháp này, vì Lebanon là một xứ đã do Pháp bảo hộ trong thế kỷ trước. Nếu Pháp và Mỹ đồng ý thì đạo quân quốc tế sắp tới có thể đặt dưới ngọn cờ của Nato, Minh Ước Bắc Ðại Tây Dương.

Nhưng còn nhóm Hizbollah thì sao? Họ đang ở trong thế ai đi nước cờ nào họ cũng thắng lợi. Dù bị thiệt hại hàng ngàn quân và mất gần hết vũ khí, họ vẫn thắng. Một mặt Hizbollah vẫn tham dự chính phủ Lebanon với các chức bộ trưởng, mặt khác họ tạo thêm được uy tín trong cả khối Á Rập và Hồi Giáo, như lực lượng duy nhất đã bắn hỏa tiễn vào Israel thành công và đương cự được quân Israel suốt hai tuần qua. Hassan Nasrallah đang trở thành một anh hùng trong thế giới Á Rập, kể cả trong khối đa số theo phái Sun Ni. Ông ta có thể lấn át ảnh hưởng của Osama bin Laden! Khi bà Rice bay sang Beirut, thủ đô Lebanon, bà vẫn nhắc lại chủ trương của Mỹ là bảo vệ định chế dân chủ phôi thai của xứ này - trong đó tổ chức chính trị của Hizbollah ngồi trong quốc hội và trong chính phủ. Sang Palestine, bà Rice đã được hộ tống đến gặp Chủ Tịch Abbas để nhấn mạnh chính phủ Mỹ tiếp tục ủng hộ ông và tiến tới một quốc gia Palestine sống bên cạnh Israel. Bà còn nói một “Trung Ðông mới” đang thành hình.

“Trung Ðông mới” hình dạng như thế nào? Ai cũng biết mấu chốt của cuộc cờ Trung Ðông là xung đột giữa người Palestine và nước Israel. Israel đã đơn phương rút quân ra khỏi Dải Gaza và có thể rút khỏi nhiều nơi khác mà họ chiếm đóng từ gần 40 năm qua. Israel có thể chịu đựng sống bên cạnh một nước Palestine thù nghịch nhưng yếu ớt vì chia rẽ nội bộ. Mặt trận mới ở Lebanon sẽ được giải quyết với một đạo quân quốc tế tích cực bảo vệ biên giới phía Bắc của Israel. Còn chuyện trong xứ Lebanon người ta giải quyết với nhau ra sao, tổ chức Hizbollah còn là một quốc gia trong quốc gia Lebanon hay không, Israel có thể chấp nhận được hết. Theo tính toán của Israel và của chính phủ Mỹ thì họ đang tiến tới một giải pháp bảo đảm cho nước Israel tồn tại giữa một vùng thù nghịch. Nhưng họ có bỏ sót yếu tố nào trong tính toán của họ không?

Một ẩn số chưa bàn tới trong các phân tích trên đây là Iran và Syria, ở vị thế yếu hơn. Bà Rice không ghé Damacus mặc dù chính phủ Syria đang ngỏ ý muốn giúp tiến đến một giải pháp ở Lebanon mà họ vẫn còn ảnh hưởng dù năm ngoái đã rút quân về. Bà Rice không thèm nhắc đến Iran một lần. Ðó là một chính sách lâu dài hay chiến thuật giai đoạn?

Muốn phân tích vai trò của Iran chúng ta cần tìm hiểu mục tiêu và quyền lợi của Iran trên một bàn cờ rộng lớn hơn, từ Afghanistan, Pakistan, Iraq, đến Lebanon, Palestine. Hiện nay chính phủ Mỹ vẫn không coi Iran là kẻ đối thoại trong bàn cờ đang phân thắng bại ở Lebanon. Họ vẫn coi vấn đề chính đối với Iran chỉ là chuyện cấm Teheran làm vũ khí nguyên tử. Ðó có thể là một thiếu sót, và chính phủ Teheran đã nhắc nhở Mỹ. Vụ bắt cóc hai người lính Israel có thể do Iran xúi giục để chứng tỏ họ đóng vai trò quan trọng hơn người Mỹ tưởng. Israel đã tương kế tựu kế, giải quyết vấn đề biên giới phía Bắc của họ. Nhưng chúng ta phải chờ coi nước cờ sắp tới của Teheran ra sao. Họ sẽ sử dụng ảnh hưởng của họ ở Iraq, Lebanon và Syria làm những gì? Lúc đó, có thể lại sinh ra một Trung Ðông mới nữa. Ở Trung Ðông, hai tay “cao bồi” quan trọng là Israel và Iran, không thể bỏ sót một bên không thèm ngó tới được. Bao giờ hai đấu thủ đó sẽ trực tiếp đấu võ hoặc đấu trí với nhau? Thế giới còn biến chuyển không ngừng, trong những ván cờ kế tiếp nhau bất tận! Miễn sao cứ giới hạn trong vùng Trung Ðông, đừng biến thành Thế Chiến Thứ Ba thật, thì cũng đỡ lắm rồi!