Ngô Nhân Dụng

Alawi là một chú bé người Iraq 13 tuổi, các phóng viên đài NBC mỗi lần đi ra vào văn phòng của họ ở Baghdad thường gặp chú trước ngôi nhà, chú biết mấy câu tiếng Anh để chào hỏi, lâu ngày thành quen. Alawi sống với cha mẹ và 5 đứa em. Người cha thất nghiệp, cho nên Alawi cũng lo kiếm tiền giúp gia đình. Chú bé vác những bình đi bơm đầy hơi đốt giúp lối xóm, đem bình về được trả công. Lâu lâu chú còn bán xăng chợ đen. Chú thường đứng giữ chỗ cho những người hàng xóm khi họ xếp hàng mua xăng, được trả tiền. Mỗi ngày Alawi kiếm được vài đô la.

Hôm đầu Tháng Ba 2007 Alawi đứng xếp hàng chờ đến lượt người bán hàng bơm đầy bình hơi đốt cho mình. Chung quanh là bến xe buýt, một khu chợ đông đúc, nhiều người thất nghiệp đang ngồi chờ coi có ai đến mướn trong một ngày hay không. Lính Iraq đứng gác để ngăn cản những người khủng bố, bọn này thường nhắm vào các chỗ đông người. Một người lính bảo Alawi chạy qua đường mua giúp anh ta ổ bánh mì. Alawi nhờ người bạn đứng bên trông bình hơi và giữ chỗ cho chú, cầm tiền của người lính rồi băng qua đường, chú lanh lẹ lách tránh một chiếc xe cảnh sát đang chạy ngang.

Ðúng lúc đó thì bom nổ.

Bản tin NBC ngày 7 Tháng Ba chấm dứt ở đó.

Khi Tổng Thống George W. Bush ra lệnh tấn công Iraq trước đây 4 năm, chắc ông nghĩ tới những trận đánh sắp xảy ra giữa quân đội Mỹ và quân Iraq của ông Saddam Hussein, số tổn thất sẽ lớn, không thể nào tránh được. Nhưng chắc ông khó tưởng tượng được 4 năm sau ở Iraq vẫn có những chú bé như Alawi chết giữa chợ, vì bom khủng bố.

Khi những vị tướng cầm quân ra lệnh tấn công, họ biết một quyết định của họ sẽ gây nhiều tổn thất nhân mạng. Trong buổi tiếp xúc với độc giả để giới thiệu cuốn hồi ký của ông, tại phòng hội Nhật Báo Người Việt, Ðề Ðốc Hồ Văn Kỳ Thoại đã nói về nỗi băn khoăn đó, nhiều lần ám ảnh trong đời binh nghiệp của ông. Có lần ông đã ra lệnh cho đoàn tàu biệt hải bắn vào cửa biển đối phương để giải cứu đồng đội; có lúc ông phải ra lệnh cho vị chỉ huy hải quân Việt Nam Cộng Hòa bảo vệ Hoàng Sa tấn công trước những chiến hạm Trung Cộng, vì biết thế nào hai bên cũng phải đánh nhau, đánh trước thì được lợi thế. Mỗi lần như thế, Ðề Ðốc Hồ Văn Kỳ Thoại nói, lần nào ông cũng suy nghĩ rất lâu, nghĩ tới những binh sĩ bên mình và bên địch sẽ bị hy sinh. Sự hy sinh của họ có đáng hay không? Có cách nào khác để tránh tổn thất nhân mạng cho cả hai bên mà vẫn đạt được mục đích chiến thuật hay không?

Trách nhiệm của người tổng tư lệnh quân đội còn nặng nề hơn rất nhiều so với những vị tư lệnh chiến trường. Một vị tổng thống khi ban lệnh tấn công mở đầu một cuộc chiến tranh là sẽ chịu trách nhiệm về biết bao nhiêu sinh mạng sẽ biến mất trên thế giới này, do mệnh lệnh của mình, người bên mình cũng như bên địch. Mình sẽ phải chịu trách nhiệm đối với dân mình, đối với người dân nước địch, sau cùng, đối với cả loài người. Họ sẽ phải suy nghĩ về mục tiêu tối hậu của cuộc chiến, cân nhắc giữa những mục đích đạt được mang lại lợi ích cho quốc gia mình và cho thế giới chung quanh, so sánh với những tàn phá, hủy hoại. Nhà cửa, thành phố, hải cảng, phi trường, phá đi sẽ có ngày xây dựng lại được. Nhưng những mạng sống con người, mất đi là mất luôn không lấy gì thay thế được, nếu chúng ta tin rằng mỗi con người đều đáng quý, đều có giá trị riêng.

Những người quyết định chiến tranh sẽ phải suy nghĩ rất kỹ về khả năng đạt được mục tiêu của cuộc chiến. Cuộc chiến muốn đạt mục đích nào? Mục tiêu đó có lớn lao, quý báu, hoặc thiêng liêng tới mức đáng thực hiện dù phải hy sinh những mạng sống con người hay không? Có cách nào khác để đạt được cùng một mục đích đó mà không gây chiến hay không?

Sau bốn năm, số binh sĩ Mỹ thiệt mạng ở Iraq lên trên ba ngàn người và vài ba chục ngàn người bị thương tật. Binh sĩ, du kích và thường dân Iraq chết trên một trăm ngàn. Tổng Thống Bush đang hứa chiến dịch Iraq sẽ thành công mặc dù phải kiên nhẫn chờ đợi lâu. Nhưng nhân dịp cuộc chiến bước sang năm thứ năm, chúng ta có thể nhìn lại để thẩm lượng, hãy bắt đầu bằng mục đích mà chính phủ Bush nêu lên.

Chính phủ Mỹ muốn cuộc chiến tranh này phải đạt được mục đích gì?

Chúng ta có thể bỏ qua những lý lẽ lúc đầu chính phủ Bush dùng để biện minh cho việc tấn công Iraq, như tin tình báo sai lầm nói chế độ Hussein đã có vũ khí hủy diệt hàng loạt và đang tìm cách chế bom nguyên tử, những lý lẽ đó rất dễ thuyết phục đối với dân chúng Mỹ đang nóng lòng sau vụ khủng bố 11 Tháng Chín năm 2001. Một lý do khác mà chính phủ Bush vẫn nhắc tới là liên hệ giữa chế độ Hussein và nhóm khủng bố al Qaeda, điều này cũng không còn ai tin nữa.

Mục đích quan trọng nhất mà Tổng Thống Bush nêu lên sau cùng, là truyền bá tư tưởng tự do, bành trướng thể chế dân chủ trên thế giới; bắt đầu với việc tấn công Iraq, xóa bỏ chế độ Hussein để tạo Iraq thành một quốc gia dân chủ, từ đó ảnh hưởng trên các nước Á Rập và Hồi Giáo trong vùng Trung Ðông để họ cùng bước vào “thời hiện đại.” Ðể huy động dân chúng Mỹ và dư luận thế giới ủng hộ cuộc chiến Iraq, Tổng Thống Bush đặt cho họ một sự lựa chọn giữa “Tự do, Văn minh” và “Khủng bố, Man rợ.” Ðó là phong trào khủng bố do một nhóm thiểu số cuồng tín trong Hồi Giáo cổ động; không phải chỉ nhắm vào nước Mỹ mà còn muốn hủy diệt cả “nền văn minh” của loài người.

Ðó là mục tiêu lý tưởng mà chính phủ Bush vẫn đề cao, mặc dù gần đây ông Bush không còn nhắc đến chiêu bài đó nhiều nữa, vì dư luận đã thấy nó viển vông, khó lòng đạt được trong một đời người chứ đừng nói trong một hai nhiệm kỳ của một ông tổng thống Mỹ.

Nhưng tại sao một mục tiêu cao thượng như vậy lại trở thành viển vông?

Trước hết, quốc gia nào chọn một mục tiêu như vậy để theo đuổi, thế tất phải đóng vai trò một đế quốc. Hai chữ “đế quốc” bây giờ người ta nghe chỉ thấy nghĩa xấu. Nhưng cùng lúc họ đàn áp, bóc lột các dân tộc lệ thuộc, những kẻ khởi đầu các đế quốc thường cũng nêu những mục tiêu cao thượng cả. Ðế quốc nhà Hán, nhà Ðường ở Á Châu coi họ đã làm công việc truyền bá văn minh. Như trong sử sách họ vẫn ghi công ơn các thái thú Nhâm Diên, Tích Quang, Sĩ Nhiếp dạy dân Giao Châu trồng trọt, tập theo tục lệ lấy nhau có cưới hỏi, học biết lễ nghĩa, sống theo đạo lý Khổng Mạnh. Các đế quốc La Mã, Hy Lạp đều để lại những dấu tích của văn minh La Hy trên suốt dọc bờ biển Ðịa Trung Hải, sang tới Âu Châu bây giờ. Ðế quốc Liên Xô trong thế kỷ trước nêu cao mục đích làm cách mạng thế giới lật đổ hệ thống kinh tế tư bản để loài người sống bình đẳng và hòa thuận với nhau. Ngày nay, nhiều người Ấn Ðộ cũng công nhận Ðế Quốc Anh đã để lại trên bán đảo lục địa Nam Á những định chế chuẩn bị cho nước Ấn Ðộ xây dựng chế độ dân chủ sau khi độc lập, trong đó có nền giáo dục, có hệ thống luật lệ, một guồng máy hành chánh không phụ thuộc chính trị, và tinh thần tôn trọng luật pháp thấm nhuần trong giới trung lưu thành thị.

Các đế quốc bắt đầu lung lay khi các dân tộc đòi quyền tự quyết, sau Thế Chiến Thứ Nhất. Nhưng họ chỉ thực sự tan rã khi chính người dân “mẫu quốc” của những đế quốc đó cũng thấy việc cưỡng bức để khai thác tài nguyên nước khác là trái với đạo lý, việc thống trị một đế quốc là quá tốn kém so với lợi lộc được hưởng, và mục tiêu khai hóa văn minh hiện rõ là một chiêu bài là giả dối.

Chính phủ Mỹ tất nhiên không muốn đóng vai đế quốc. Nhưng những lý luận của họ sau khi tấn công Iraq nêu mục đích truyền bá dân chủ tự do, giúp những xã hội lạc hậu tiến lên, cũng không khác chiêu bài khai hóa của các đế quốc trước đây. Nghĩa là nước Mỹ phải đóng vai đế quốc, dù họ muốn chứng tỏ thiện chí là họ muốn khai hóa thật chứ không phải là giả dối để kiếm lợi. Ít nhất, nhiều người Mỹ thuộc nhóm Tân Bảo Thủ (neocom) muốn tin như thế. Tuyên bố mình có thiện chí là một việc, thuyết phục được người ta tin theo là việc khác. Trước hết phải thuyết phục người dân Mỹ.

Nhưng dân Mỹ không phải là một dân tộc sẵn sàng đóng vai đế quốc. Trước đây một thế kỷ, nhiều công chức trong guồng máy cai trị của người Anh sẵn sàng chọn sống ở thuộc địa, coi đó cũng là nhà mình. Viên toàn quyền Anh ở Bengal, sau khi mất chức vẫn chọn ở lại sống trong vùng đất sau đó trở thành miền Ðông của Pakistan, bây giờ là Bangladesh. Khi làm lễ kéo cờ Anh xuống, để thượng cờ Pakistan lên, ông còn nói đùa rằng ông sung sướng được hạ lá cờ Anh Quốc, vì ông vốn gốc người Ái Nhĩ Lan, một dân tộc vẫn tranh đấu đuổi người Anh ra khỏi nước họ trong mấy thế kỷ. Dân Mỹ thì khác. Không có những người Mỹ nào chọn đi làm công chức ở Phi Luật Tân hồi xưa, hoặc ở Iraq bây giờ lại có ý bắt đầu lập nghiệp ở các xứ đó. Họ coi cuộc sống ngoài nước Mỹ là tạm bợ, trong khi chờ nhiệm sở mới.

Dân Mỹ làm chủ một quốc gia đủ rộng lớn để thấy nước họ có tất cả những gì mà thế giới có, họ không cần phải đi đâu xa. Dân tộc nào cũng muốn coi mình là “vĩ đại” mà người dân Mỹ bình thường cảm thấy riêng nước họ giàu có, rộng lớn như vậy cũng đủ vĩ đại rồi, không cần tìm cách bành trướng làm gì. Ðây là một quốc gia ra đời nhờ đứng lên tranh đấu đuổi một đế quốc cho mình được sống tự do, cho nên nói đến đế quốc họ thường nghĩ tới những nghĩa xấu nhất. Chính quyền ở một quốc gia dân chủ rất khó thuyết phục dân chúng nuôi tham vọng đế quốc như họ.

Nhưng ở nhiều nước đã theo chế độ dân chủ, như bên Anh, bên Pháp ngày xưa họ vẫn khai thác các đế quốc rộng lớn thì sao? Có thể nói rằng đó là khi dân trí của họ còn chưa được khai hóa, vì thiếu thông tin nên rất dễ bị lừa. Cũng giống như dân Nga trong nửa sau của thế kỷ 20, cho đến thập niên 1980. Người dân không biết rõ tin tức thì rất dễ bị đánh lừa với những khẩu hiệu như “khai hóa văn minh,” như “cách mạng vô sản toàn thế giới.”

Trong thế giới bây giờ nói dối dân rất khó, che đậy để dân tin theo mình cũng không được. Nhờ những bước cách mạng trong nghề thông tin. Vì vậy, những nước dân chủ sẽ không thể nào đóng vai đế quốc được, dù chính quyền có nói đi nói lại thiện chí khai hóa của mình. Rút cục, người dân sẽ thấy những hy sinh mà họ và người dân nước khác phải chịu không đáng để chính quyền của họ nuôi giấc mộng “truyền bá văn minh,” dù họ có thiện chí chăng nữa.

Ðó là lý do chính tại sao bây giờ dân Mỹ không còn ủng hộ cuộc chiến Iraq như ba, bốn năm trước đây. Nhưng chính phủ Bush còn làm cho dân Mỹ thất vọng hơn vì những lầm lẫn chiến lược của họ. Ngay từ khi bắt đầu cuộc chiến, hình như họ không biết rõ ở Iraq và ở Trung Ðông, ai là kẻ địch thật sự của nước Mỹ. Ðiều đó khiến cho những con số thương vong hàng ngày vẫn làm cho dân chúng mất niềm tin ở người lãnh đạo. Bản tin do một phóng viên NBC kể chuyện chú bé Alawi chết có thể làm cho nhiều người Mỹ tự hỏi: Chúng ta đến Iraq để làm gì?