Hướng Dẫn Con Cái Ở Lứa Tuổi Thanh Thiếu Niên  (1)

NGUYỄN-VIẾT KIM & NGUYỄN-LÂM KIMOANH .

Việt Báo Thứ Bảy, 5/5/2007

GS Nguyễn-Lâm KimOanh

   Đa số chúng ta trong cuộc sống thường nhật phải đảm nhận rất nhiều vai tṛ khác nhau, từ một người chủ hay đồng nghiệp trong sở làm; hoặc một người lănh đạo hay thành viên trong hội đoàn; thiện nguyên viên trong xă hội và cộng đồng, đến một người chồng, người vợ, người cha, người mẹ trong gia đ́nh.  Trong tất cả các vai tṛ ấy, không có vai tṛ nào khó hơn và quan trọng hơn vai tṛ làm cha, làm mẹ của con cái ở lứa tuổi thanh thiếu niên từ 13 đến 19 tuổi - cái lứa tuổi "teenagers" mà khi nghe nhắc đến mọi người điều gật gù, đồng thương cảm! Những đứa con ngoan ngoăn, thuần tính, thích được ḷng cha mẹ tự nhiên biến mất.  Thay vào đó là những cô cậu tính t́nh vui buồn bất chợt, khi vui vẻ cười nói huyên thuyên, khi cau có lầm ĺ, ra vào không nói năng, lúc hỏi tới chỉ trả lời ầm ừ từng chữ! Tất cả những phương thức dạy dỗ con cái lâu nay bỗng nhiên không c̣n đem lại kết quả khả quan như trước.  Làm sao bây giờ? Có người th́ tự tách rời, bỏ mặc con, tránh không để ư đến cho yên chuyện.  Các giới thượng lưu ở các quốc gia như Anh, Thụy Sĩ có thói quen gửi con vào các trường nội trú gọi là "academy" hoặc "prep schools" - nam riêng, nữ riêng - cho người khác dạy.  Đến khi con qua lứa tuổi này rồi th́ chúng cũng trở thành người xa lạ trong gia đ́nh. Có bậc cha mẹ  th́ nhất quyết muốn uốn nắn con theo ư cha mẹ và truyền thống lâu nay của gia đ́nh.  Điều này thường gây ra sự xung đột và căng thẳng trong gia đ́nh.  Như vậy th́ sao? Phải làm thế nào?  

Bản thân chúng tôi cũng đă từng loay hoay t́m những giải đáp cho câu hỏi trên.  Chúng tôi cũng mua bao nhiêu là sách "dealing with teenagers," sách dạy về "parenting", và sách về tâm lư của tuổi thanh thiếu niên.  Chúng tôi quan sát bạn bè có con trong lứa tuổi ấy và chất vấn bạn bè có con đă trưởng thành tốt đẹp. Có những điều đọc trong sách vở th́ thấy quá dễ dàng và hiển nhiên nhưng khi có chuyện với con cái th́ không nhớ tới để áp dụng.  Có những lời chia sẻ của bạn bè đem về áp dụng th́ lại áp dụng không đúng cách hoặc phải lúc. Suy đi nghĩ lại chúng tôi thấy rơ những điều nêu ra trong sách vở cũng như do bạn bày vẽ đều có giá trị nhưng làm sao để áp dụng hiệu quả là một vấn đề!  Dần dần chúng tôi tự biến chế và qua những ẩn dụ chúng tôi đă áp dụng một vài định luật của khoa học tự nhiên vào khoa học nhân văn vật lư để bất cứ người cha và người mẹ của thanh thiếu niên nào cũng dễ dàng nhớ và áp dụng.

1. Go with the Flow - Thuận Theo Chiều Gió:  Nếu bạn có thời giờ rảnh, nên có lúc ra bờ biển hay bờ hồ ngắm những chiếc thuyền buồm căng gió chạy trên mặt nước.  Chiếc thuyền lướt nhẹ nhàng, uyển chuyển, vượt trên những đợt sóng, tiếp tục tiến tới đích. Người lái thuyền buồm dựa trên các định luật vật lư căn bản để xoay cánh buồm theo chiều gió (wind force), lái mũi thuyền theo ḍng nước (water current) và giữ cho thuyền luôn di động (the law of motion).  Người lái buồm luôn luôn để ư đến những nguyên tắc trên để thích nghi (adjust) với các yếu tố trong thiên nhiên, ứng dụng (adapt) môi trường ḿnh đang có để đi đến đích (goal). 

Hướng dẫn con cái ở tuổi thanh thiếu niên cũng như điều khiển một chiếc thuyền buồm. Cuộc đời con cái chúng ta khi nào cũng đi tới, cũng có sự đổi thay. Ḍng nước cuốn và cơn gió thổi là những ǵ đang xảy ra trong cuộc sống của chúng. Chiếc thuyền buồm cuộc đời của con đang di động. Chúng ta không thể bắt thuyền quay về hướng chúng ta đă định cho con em chúng ta một cách gắt gao. Khi thấy con đi sai hướng, hăy nh́n hướng gió, ḍng nước và điều chỉnh từ từ.  Có thể con thuyền sẽ đi lâu hơn mới về tới đích nhưng nêu tiếp tục điều chỉnh và hướng theo chiều gió, có ngày sẽ đến.  Điều quan trọng là không để mặc con thuyền trôi dạt không định hướng hay quặt tay lái bắt đổi hướng bất th́nh ĺnh.  Cả hai phương cách có thể làm con thuyền đi mất hoặc lật đổ rồi ch́m luôn. Làm cha, làm mẹ, chúng ta là người lái thuyền buồm - cần sự uyển chuyển và kiên nhẫn cũng như cần quan sát, để ư, và nhận thức ngoại cảnh cũng như các yếu tố ảnh hưởng chung quanh đời sống con. Thuận buồm, xuôi gió, thuyền sẽ đến đích!

Một câu truyện phản ảnh nguyên tắc trên:

Có một gia đ́nh bạn chúng tôi có cô con gái học rất giỏi và rất được bạn bè cùng thầy cô yêu quư.  Cô ta là được bầu là "most popular" tại trường trung học của cô và được chọn là "prom queen" của năm lớp 10.  Cô tham dự rất nhiều sinh hoạt của trường và có nhiều bạn. Ở lứa tuổi này, cô rất gần và trung thành với nhóm bạn của cô, cả trai lẫn gái.  Khi lên lớp 11, cô hay đến nhà bạn chơi hay đi theo những sinh hoạt ở lại qua đêm do trường tổ chức.  Dần dần mối liên hệ mật thiết với bố mẹ của cô bị giảm đi.  Mặc dầu cô vẫn duy tŕ sự lễ phép trong gia đ́nh và chuyên cần trong việc học, cô ít tâm sự với bố mẹ hơn lúc trước. Những buổi họp mặt gia đ́nh họ hàng bắt đầu vắng bóng cô v́ cô bận học và bận tiếp xúc với bạn bè cùng lứa.  Một vài lần, bố mẹ đă phải hốt hoảng lấy xe chạy đi khắp vùng t́m cô v́ đă quá nửa đêm không thấy cô về.  Đến khi về nhà, cô thản nhiên giải thích là cô đến nhà bạn chơi, nói chuyện và ngủ quên ở đó. Bố mẹ bắt đầu gặn hỏi cô rơ hơn về những người bạn cô thường giao du.  Cô thú thật với bố mẹ là đám bạn của cô, tuy vẫn là những người cô đă từng quen biết lâu năm từ bậc tiểu học, bây giờ có những bạn đă vào băng đảng, đă từng bị bắt và bị tù.  Tuy nhiên, đối với cô, những người này vẫn là bạn thân thiết của cô. 

Bố mẹ cô hoang mang.  Tục ngữ ca dao vẫn có câu, "Gần mực th́ đen, gần đèn th́ sáng," nên bố mẹ khuyên cô nên t́m bạn mới.  Cô trả lời là những người bạn này cần cô hơn lúc nào hết v́ họ đang gặp khó khăn.  Bố mẹ băn khoăn nhưng hiểu là nếu cấm th́ dễ dàng tạo sự xung khắc và hai bên không c̣n trao đổi tâm sự được nữa. Một mặt khác, tâm lư tuổi thanh thiếu niên, điều ǵ càng bị cấm càng có hấp lực mạnh hơn. Bố mẹ cô đành phải thuận theo v́ không có cách nào hơn.  Từ đó, thỉnh thoảng bố cô t́m cách hỏi thăm về những người bạn này, nhất là những người đang ở trong tù.  Một hôm, khi cô xin tiền bố mua quà vào tù thăm bạn th́ không những bố cô vui vẻ cho tiền mà c̣n sẵn sàng chở cô vào tù thăm bạn. Từ đó thỉnh thoảng bố đi cùng cô vào tù thăm những người bạn trong băng đảng của cô.  Trong thời gian này, cô tiếp xúc với đủ hạng người và bắt đầu chứng kiến những sự ḱ thị và bất công trong xă hội nên có những lúc cô chán nản và bỏ nhà theo bạn một vài ngày cuối tuần mà không cho bố mẹ biết.  Đối với một gia đ́nh Việt Nam, con gái bỏ nhà đi là một chuyện "tày trời!" Bố mẹ đau khổ nhưng không tỏ thái độ ruồng bỏ hay thất vọng khi cô trở về mà nhẹ nhàng khuyên nhủ cô đừng nên v́ quá lo cho bạn bè mà xao lăng chuyện học.  Bố mẹ tiếp tục thay phiên chở cô đi học buổi sáng và thỉnh thoảng cùng ghé vào nhà thờ cầu nguyện trước khi đến trường.  Năm lên lớp 12 trung học, cô bắt đầu ư thức sự khác biệt giữa cô và bạn bè.  Cô bắt đầu hiểu là mọi người điều có cơ hội và trách nhiệm trong cuộc sống.  Cô không c̣n cảm thấy bị ràng buộc bởi những người bạn kia nữa và dần dần tập trung vào sinh hoạt trường và cuộc sống gia đ́nh trở lại. Cuối năm, khi ra trường trung học, cô đạt được điểm cao và lên đại học hệ thống U.C. dễ dàng.  Mỗi khi nghĩ lại khoảng thời gian ấy, bố mẹ cô c̣n rùng ḿnh hăi hùng tưởng chừng như cơn ác mộng! Chính nhờ sự uyển chuyển và biết hướng dẫn con thuận theo chiều gió và điều chỉnh từ từ mà cơn ác mộng ấy đă không thành sự thật.  Ngày nay, cô con gái là một giáo sư trung học thành công v́ cô biết và hiểu tâm trạng của học sinh cô đang dạy.  Nhờ sự hướng dẫn khôn khéo và t́nh thương yêu vô bờ của bố mẹ, cô trở thành người hữu dụng và đem được những kinh nghiệm khó khăn của tuổi mới lớn ra giúp người khác.

2. Action ->  Reaction  ---  Tác Động ' Tác Động Phản Kháng:  Đây là một định luật vật lư căn bản.  Mỗi tác động đều nảy sinh một tác động phản kháng hoặc phản ứng lại tác động trước.  Ví dụ như "Everything that goes up must come down," - Cái ǵ đi lên cũng phải rơi xuống lại v́ sức hút của trái đất. Khi một trái banh bị ném xuống đất th́ nó dội lên lại. Định luật này cũng được áp dụng trong khoa học nhân văn.  Tác dụng một lời khen đưa đến phản ứng vui vẻ của người được khen.  Một lời chê đưa đến sự chống chế, bào chữa hay phật ḷng. Mỗi tác động, bất cứ là một sự hành xử hay lời nói điều nảy sinh ra một phản ứng.  Phản ứng này lại có tác dụng nảy sinh ra một phản ứng khác.  Thông thường, chúng ta có thể dự đoán được phản ứng của người thân thuộc dựa trên tâm lư thông thường và những liên hệ quá khứ.  Khi người chồng đi làm về bước vào nhà nét mặt đăm chiêu, đến chiếc ghế trước TV ngồi phịch xuống và vặn TV lên, người vợ biết là ông ta có chuyện không vui và phản ứng bằng cách lùa con ra sân chơi để bố nghỉ mệt và thư giản. Khi cậu con trai đưa phiếu điểm cho bố mẹ xem, cậu biết là cha mẹ sẽ có phản ứng giận giữ v́ những con "C" và "D" trong sổ điểm. Cậu gồng ḿnh và phập pḥng chuẩn bị lời phân trần biện hộ khi cha mẹ trách mắng.  Sau đó, cậu sẽ về pḥng và vặn nhạc thật lớn lên nghe, hay chơi một game trên internet với bạn để cho bớt bực bội.  Qua tới ngày hôm sau th́ cậu quên hết những lời la mắng, khiển trách của bố mẹ.. . cho tới chu kỳ sau! Cậu không phải là một đứa con hư, chỉ ham chơi hơn ham học.  Những lời trách mắng cậu con trai 16 tuổi như nước đổ đầu vịt.  Cha mẹ cậu sẽ cảm thấy chán nản, thất vọng, và bất lực!

Theo định luật actio'reactio, nếu không có tác động, th́ không có tác động phản kháng hoặc phản ứng. Nếu bố mẹ thay v́ lớn tiếng trách cứ cậu con ham chơi hơn ham học, không hành xử như thế mà hành xử theo một cách thức khác hoàn toàn mà cậu con không dự đoán được, phương tŕnh actio'reactio' action-'reaction sẽ bị gián đoạn, đưa đến sự suy nghĩ, suy xét lại.  Thông thường, một phản ứng quen thuộc lâu ngày thành một tác động phản xạ (a reflex) không cần suy nghĩ.  Điều cần thiết là tạo cơ hội và môi trường cho lứa tuổi thanh thiếu niên dừng lại và suy nghĩ.  Khi có sự suy nghĩ, con người không nhắm mắt làm ngơ trước những điều phải trái.  Để thoát khỏi sự hành xử theo phản ứng, cha mẹ phải làm những điều "bất ngờ" làm cho con cái "mất thăng bằng" (off-balance) v́ chúng không biết phản ứng như thế nào.  Khi bị mất thăng bằng, chúng phải suy nghĩ lại (reflect) để điều chỉnh (readjust) sự suy nghĩ và hành động của ḿnh. Lúc đó, cha mẹ và con cái có thể t́m một đường hướng mới để đi tới đích.

Một câu truyện phản ảnh nguyên tắc trên:

Một người bạn chúng tôi lâm vào t́nh cảnh "gà trống nuôi con" đă nhiều năm.  Một buổi tối sau một ngày dài làm việc mệt mỏi người bố bước vào pḥng cậu con trai út là một học sinh trung học 17 tuổi. Đây là thời gian cậu phải chuẩn bị học thi cho những ḱ thi lên đại học trong năm tới.  Tuy nhiên, người bố thấy cậu đang nằm dài trên giường, vừa coi TV vừa "chat" với bạn trên internet. Trên bàn và trên kệ, chồng sách vỡ nằm ngay hàng thẳng lối, không có dấu hiệu ǵ của một người đang học thi.  Khi thấy bố vào, cậu ngồi lên chào bố.  Người bố hỏi, "H́nh như ngày mai con có cuộc thi quan trọng phải không? Sao, con đă chuẩn bị kỹ càng chưa?" Cậu con trả lời, "Bố, con chán học lắm rồi.  Con thấy học cho lắm cũng vậy thôi.  Chả có ǵ quan trọng cả!"  Người bố cảm thấy một cơn giận đang âm ỉ nổi dậy trong ḷng.  Bao năm tháng, ông cố gắng một ḿnh lo toan mọi việc cho các con thong thả ăn học.  Kỳ vọng duy nhất ông đặt vào các con là phải lo chăm học và giữ đạo nghĩa.  Bây giờ cậu con út ngang xương tuyên bố không muốn học!  Ông lặng người suy nghĩ.  Sau đó người bố b́nh tĩnh trả lời, "Được rồi.  Con không muốn học th́ bố cũng không ép.  Mấy sách vỡ này bây giờ con không cần nữa th́ để bố dẹp cất đi cho rộng pḥng."  Người bố ra garage, lấy vào mấy thùng giấy carton, thong thả xếp từng cuốn sách vào thùng rồi lấy băng keo dán lại. 

Ông khiêng từng thùng ra ngoài garage cất xong bước vào pḥng đối diện với cậu con trai.  Ông móc túi lấy tiền từ trong ví ra và nói, "Ngày mai, con không phải đi học th́ con có thể đi chơi.  Đây, bố cho con ít tiền mặt. Con cầm lấy mà tiêu."

 Sau đó, người bố ngồi xuống bàn giấy của con, lấy giấy viết ra và nói, "Để bố viết một lá thư cho bà hiệu trưởng, xin phép cho con nghỉ học." 

Viết lá thư xong, ông gấp lại, bỏ vào phong b́ và đặt trên bàn rồi đứng dậy.  "Thôi, bố mệt rồi, bố về pḥng nghỉ.  Con không phải đi học ngày mai th́ con cứ tự nhiên thức khuya, coi TV. Không sao cả." 

Nói rồi, người bố vào pḥng riêng đóng cửa lại.  Chừng một tiếng đồng hồ sau, có tiếng gơ cửa. Giọng người con trai rụt rè nói, "Bố, con muốn nói chuyện với bố." 

Người bố mở cửa ra và cậu con bước vào pḥng.  Cậu nh́n bố nói, "Bố, con suy nghĩ lại rồi.  Con muốn tiếp tục đi học!"  Người bố vui vẻ trả lời, "Ồ? Vậy th́ ḿnh xuống nhà đem sách ra lại con nhé."  Nói xong, hai bố con khiêng hai thùng sách từ garage trở lại pḥng, mở ra, và sắp sách lại trên kệ y như cũ.  Từ đó về sau, cậu con trai không bao giờ than phiền về chuyện học và người bố không bao giờ nhắc lại chuyện cũ! 

Năm nay cậu con trai ra trường, tốt nghiệp một lần hai môn và đă có việc làm tốt chờ sẵn. 

(Kỳ sau: The Necessary and Sufficient Condition-Điều kiện ắt có và đủ)

 NGUYỄN-VIẾT KIM & NGUYỄN-LÂM KIMOANH