Hướng Dẫn Con Cái Ở Lứa Tuổi Thanh Thiếu Niên  (Kết)

NGUYỄN-VIẾT KIM & NGUYỄN-LÂM KIMOANH .

Việt Báo Chủ Nhật, 5/6/2007

Kỳ 2 và hết

GS Nguyễn-Lâm Kim Oanh

3. The Necessary and Sufficient Condition-Điều kiện ắt có và đủ: Trong toán học và luận lư học, điều kiện phụ thuộc rất thông dụng, ví dụ như:  "Nếu Y hiện diện th́ X cũng xuất hiện." Phần "nếu Y hiện diện" là mệnh đề điều kiện, phần "X cũng xuất hiện" là kết quả.  Có hai loại điều kiện:  ắt có và đủ.  (a)  Điều kiện ắt có là điều kiện khi thiếu không thể đem lại kết quả.  Ví dụ:  Nếu thiếu Y th́ không có X ' Nếu thiếu không khí th́ không có sự sống.  Điều kiện ắt có cho sự sống là không khí, tuy nhiên chỉ có không khí cũng chưa đủ để có và duy tŕ sự sống.  (b) Điều kiện đủ là điều kiện tự nó bảo đảm kết quả, không cần phụ thuộc vào bất cứ một điều kiện nào khác. Nếu có X, tức nhiên phải có Y ' Nếu là một h́nh vuông, tức nhiên phải có bốn gốc vuông. Đă có bốn gốc vuông th́ chắc chắn là h́nh vuông.

Trong vai tṛ làm cha làm mẹ của con em lứa tuổi thanh thiếu niên, điều kiện để dẫn đến sự thành công là ǵ? Điều kiện nào là điều kiện ắt có và điều kiện nào là điều kiện đủ?  Để hiểu rơ hơn sự khó khăn, phức tạp và tế nhị đ̣i hỏi bậc cha mẹ trong lúc này, chúng ta mượn các khái niệm toán học.  X cần thiết nhưng không đủ để đưa đến Z:  X là t́nh thương cha mẹ dành cho con, nhưng thương không vẫn chưa đủ để giúp con nên người. Nhưng nếu thiếu X th́ không thể nào có Z - thiếu t́nh thương cha mẹ, chắc chắn con sẽ không có cơ hội thành công.  

Như vậy th́ điều kiện ắt có (X) là t́nh yêu thương cha mẹ dành cho con; điều kiện đủ (Y) là t́nh thương không vị kỷ - nghĩa là cha mẹ đặt hạnh phúc và tương lai con trên hết; và kết quả (Z) là sự thành người của con sau này.

Xă hội Việt Nam đặt nặng vấn đề sĩ diện và quan niệm dạy con chú trọng vào việc uốn nắn con theo khuôn khổ và truyền thống gia đ́nh.  V́ sĩ diện, khi con cái không làm theo ư cha mẹ, cha mẹ cảm thấy bị sỉ nhục và có những lời lẽ quyết liệt (ultimatum) ví dụ như:  "Mày mà bước ra khỏi căn nhà này th́ đừng bao giờ trở về nữa!" "Con mà đi theo băng đảng th́ ba mẹ từ con luôn!"  Khi con làm cha mẹ phật ḷng, giận dữ cha mẹ lớn tiếng la mắng ngay cho thỏa sự tức giận và bực dọc. Có thương con, cha mẹ mới tức giận, buồn ḷng. 

Tuy nhiên để đạt được kết quả (Z) - con nên người mai sau, chúng ta cần để ư hơn về yếu tố (Y).  Giận và buồn bực là những cảm xúc không ngăn được khi có chuyện làm chúng ta phật ḷng. La mắng, sỉ nhục, nặng lời, đánh đập, trừng phạt là những hành động chúng ta có thể kềm hăm được khi cân nhắc hậu quả và mục đích tối hậu - giúp con nên người. Yếu tố (Y) giúp người cha người mẹ nghĩ tới hành động và sự hữu hiệu trong việc hướng dẫn con.  Yếu tố (Y) giúp cha mẹ không bỏ rơi (give up) con lúc khó khăn.  T́nh thương không vị kỷ (Y) giúp cha mẹ dám tâm sự, chia sẻ, t́m giải pháp và sự giúp đỡ bên ngoài để hướng dẫn con.

Cha mẹ nào mà không yêu thương con.  Yêu thương là điều kiện ắt có để hướng dẫn, dạy dỗ con nên người.  Có yêu đủ hay không là yếu tố quan trọng để định đoạt sự thành công hay thất bại trong vai tṛ làm cha, làm mẹ.  Trong hai ví dụ đưa ra trong hai định luật trước, những người bố người mẹ kia là người có thật, không phải do chúng tôi dựng lên để "make a point!"  Nhưng khi chỉ nghe kể lại mà chưa tiếp xúc với họ th́ có lẽ bạn cũng thấy "khó tin." Thật ra họ cũng là những người b́nh thường như chúng ta thôi - họ cũng có lúc nóng giận, mất b́nh tĩnh, không kiên nhẫn, v.v.. Tuy nhiên khi là cha là mẹ th́ họ yêu con họ hơn chính bản thân họ. Họ yêu con đủ để làm những chuyện b́nh thường họ không làm được.  Họ yêu con đủ để đặt hạnh phúc và tương lai con lên trên cá nhân họ.  Khi yêu con nhiều và đủ, người cha người mẹ có thể vượt qua tất cả để "cứu" con.

* Một câu truyện khác

Không phải chỉ có cha mẹ Á Đông hay Việt Nam mới biết yêu con hết ḷng.  Một trong những bạn và đồng nghiệp chúng tôi là một bà gốc Mỹ Latin.  Khi hai vợ chồng ly dị th́  cô con gái bà mới 15 tuổi.  Từ bé đến lớn bà cho con theo học trường tư, trường đạo.  Đến khi li dị phải dọn nhà đi xa, trong năm đầu, bà vẫn đưa con về trường cũ học, khá xa nhà.  Sang tới năm sau, cô con gái đề nghị bà chuyển cô về một trường công lập gần nhà để cô dễ dàng có bạn cùng lớp cùng xóm. Bà mẹ cô là một nhà giáo dục thuần thành - vừa là counselor cho một trường đại học, vừa là một ủy viên giáo dục học khu trong vùng.  Bà sinh hoạt nhiều trong cộng đồng nên được nhiều người biết đến. Bà đồng ư đổi trường cho con.  Cô con gái, lúc trước sống trong khuôn khổ trường đạo khép kín và kỉ luật chặt chẽ, nay ra một môi trường mới, cô thay đổi rất nhanh.  Trường mới của cô nằm trong khu vực trung lưu - đa số gia đ́nh có mức lợi tức cao v́ cả hai cha mẹ đều đi làm (2-income families); do đó, các cô cậu thanh thiếu niên có tiền tiêu rộng răi nhưng thiếu sự kiểm soát của người lớn. Qua tới năm lớp 10 trung học, cô con gái bắt đầu theo bạn uống bia, rượu - lúc đầu chỉ vào những cuối tuần, dần dần qua những ngày giữa tuần. 

Có những buổi chiều bà mẹ đi làm về, vào pḥng thấy con nằm dài, hơi thở nồng mùi rượu, say be bét.  Bà mẹ bỏ làm chạy vào trường nói chuyện, t́m hiểu, và t́m cách giúp đỡ con.  Bà khám phá ra là nạn uống rượu rất phổ biến trong trường và hầu như ai cũng làm ngơ.  Miễn sao học sinh vẫn tiếp tục đến trường, không say sưa trong khuôn viên trường th́ nhà trường không có trách nhiệm ǵ hết! Thất vọng, bà đưa con trở về lại trường cũ, hy vọng cô sẽ tách rời các bạn cũ ảnh hưởng xấu.  V́ là một người mẹ độc thân, gia cảnh cô quạnh chỉ có hai mẹ con, bà vẫn phải đi làm và chỉ ḍ hỏi con lúc về nhà buổi tối.  Cô con gái tỏ ra thuần thục hơn, ít đàn đúm bạn bè uống rượu hơn.  Tuy nhiên, sau lưng bà, cô vẫn lén lút gặp đám bạn cũ.  Không những thế, đám bạn bắt đầu cho cô nếm mùi thuốc phiện, cần sa, ma túy và không lâu sau, cô bị nghiền.

Triệu chứng của những người nghiện thuốc mà vẫn có thuốc hút hoặc hít đầy đủ th́ rất khó phát hiện trong giai đoạn đầu.  Đến khi bà mẹ biết rơ th́ cô con gái đă nghiện nặng rồi.  Cô bỏ bê trường lớp và không c̣n thiết tha điều ǵ ngoài việc t́m chất thuốc phiện đưa vào người cho qua cơn nghiền. Có những đêm hai mẹ con lời qua tiếng lại và cô con gái mở cửa bỏ nhà đi.  Bà mẹ đi t́m con miết không thấy phải báo cảnh sát.  Đó là một sự nhục nhă cho bà v́ bà vừa là một counselor, vừa là một ủy viên giáo dục và là dân cử.  Tuy nhiên lúc ấy, bà chẳng nghĩ ǵ hơn ngoài việc t́m con, sợ con lang thang, vất vưởng ngoài đường giữa đêm khuya nguy hiểm.

Trong suốt thời gian đó bà mẹ có cảm tưởng ḿnh đang sống trong địa ngục.  Bà vừa giận con, vừa thương xót cho con thân xác tàn tạ, vừa tủi hổ với chính bản thân ḿnh.  Bà yêu con và nhất quyết t́m cách giúp con. 

Sau khi nói chuyện với những người đồng nghiệp và nghiên cứu trên Internet, bà t́m một trung tâm chuyên giúp thanh thiếu niên cai nghiện và bắt kịp lại chương tŕnh học.  Trung tâm này tọa lạc tại một quần đảo hoang dă trong vùng biển Carribean.  Đây là biện pháp cuối cùng dùng để cải huấn những thanh thiếu niên bị nghiện. 

Trung tâm này là nhà trọ nguyên năm của các cô cậu để vừa "cai" thuốc cho họ, vừa dạy kèm ráo riết để họ có thể trở về trường học cũ và ra trường cùng với chúng bạn.  Chi phí cho trọn năm là 40 ngàn mỹ kim.  Bà mẹ nhất quyết gửi con đi mặc dầu bà phải lấy hết tiên trong quỹ tiết kiệm và mượn thêm tiền của người anh họ.  Sau khi tham khảo với người mẹ, trung tâm cho người đi theo cô con gái để quan sát trong hai ngày.  Đến ngày thứ ba, họ đón cô khi cô vừa trong một khu phố Shopping Center bước ra.  Hai người ập tới mang cô vào xe van có bà mẹ ngồi đợi.  Bà mẹ ôn tồn giải thích cho cô là cô phải đi học ở xa, một năm sau mới về lại nhà.  Mặc cho cô la khóc, nguyền rủa, chiếc xe chở cô lên phi trường với một xách hành lư người mẹ sắp sẵn.  Họ đưa cô lên một chiếc máy bay tư, nhỏ đậu sẵn ở sân bay trong tiếng la khóc ai oán của cô con gái.  Bà mẹ đứng lặng người nh́n theo, ḷng quặn thắt, cầu mong ḿnh đă hành xử đúng. 

Một năm sau, bà mẹ được tin lên đón con về.  Bà phải đi hết hai chuyến máy bay, một chuyến xe đ̣ và một cuốc xe ngựa mới lên đến nơi. Trung tâm nằm trên một ngọn núi nh́n xuống biển, bốn bề là rừng cây um tùm. Bên trong gọn gàng, sạch sẽ và chỉ có những tiện nghi tối thiểu, không hơn những nhà nội trú hoặc ḍng tu. Các khóa sinh phải tự dọn dẹp, nấu nướng, dặt giũ và lau chùi nhà cửa, pḥng ngủ của ḿnh.  Thức ăn dinh dưỡng nhưng đạm bạc. Kỹ luật của trung tâm rất chặt chẽ và khắt khe.  Ngoài giờ ngủ, mỗi giờ  đều được tính sẳn theo thời khóa biểu mọi người phải tuân theo.  Khóa sinh phải học tập tất cả các bộ môn đang học trong trường, kể cả thể dục, ngoại ngữ, toán, sử, v.v.. Đa số các thanh thiếu niên đến từ những gia đ́nh có tiền và chức tước ở Hoa Kỳ và các quốc gia Âu Châu.  Các cô cậu sau khi "thuần thành" và xuất trại, chẳng ai dám tái phạm v́ không bao giờ muốn trở về lại chốn này lần thứ hai!

Trong suốt tháng đầu khi trở về nhà, cô con gái đi học tử tế nhưng không nói lời nào với bà mẹ.  Mỗi khi bà mẹ hỏi thăm, t́m cách tṛ chuyện, cô nh́n bà mẹ với một ánh mắt oán hờn.  Sáu tháng sau, cô bắt đầu tường thuật lại những ngày "huấn nhục" cô trải qua trong trung tâm ấy.  Một năm sau, khi đă hoàn toàn ḥa nhập lại đời sống học sinh và theo kịp bạn bè, bất chợt một buổi tối cô ôm mẹ hôn và nói, "Con cảm ơn mẹ!" Hiện tại, cô vừa chuyển lên trường đại học bốn năm sau khi học hai năm đầu ở đại học cộng đồng.  Cho tới bây, người mẹ mới tin là ḿnh đă quyết định đúng!  Ḷng yêu con và sức mạnh của t́nh yêu con giúp bà không bỏ rơi con và làm đủ mọi cách để con vượt qua những khó khăn của tuổi trưởng thành.

* "In Love" and "Love" -  "Yêu" và "Thương" 

Cách đây không lâu, một người bạn đồng nghiệp của tôi khoe h́nh cháu ngoại, cháu nội mới nhận được và nói một cách đầy hứng thú và nhiệt t́nh, "I'm just in love with them!"  Tôi ngạc nhiên nh́n bà hỏi, "Tại sao bà nói là "in love" thay v́ "love"?  Bà suy nghĩ một lúc và trả lời, "Mỗi lần tôi biết có cháu sắp đến chơi là tôi vui lắm.  Nguyên ngày tôi chỉ mong đến chiều về để tôi gặp cháu.  Khi đi shopping, tôi toàn nghĩ đến cháu và lựa áo quần đẹp cho chúng.  Mỗi lần tôi nghe cháu bịnh là tôi lo lắng, gọi điện thoại thăm hỏi liên tục!"  Bà ngưng một lúc rồi tiếp lời, "Lúc con tôi c̣n nhỏ, khi chúng c̣n là baby tôi cũng cảm thấy y như vậy.  Lúc nào tôi cũng nghĩ đến con và sẵn sàng làm bất cứ điều ǵ để bảo vệ con tôi và cho chúng được sung sướng hạnh phúc. Bây giờ th́ tôi vẫn 'love' con tôi nhưng tôi thật sự là 'in love' với cháu tôi!"

Lời chia sẻ của bà bạn làm chúng tôi suy nghĩ về sự khác biệt giữa hai trạng thái "love" và "in love" - b́nh thường chữ "in love" chỉ dùng trong sự liên hệ t́nh cảm giữa nam và nữ lúc hai người mới yêu nhau.  Khi ấy t́nh cảm c̣n đang nồng nàn, sôi động, lúc nào cũng muốn gần nhau; trong mắt họ, không ai đẹp hơn người ḿnh yêu;  người kia làm ǵ, nói ǵ người nọ cũng thấy hay và hấp dẫn hết.  Hai người đang yêu nhau cũng dễ sẵn sàng hy sinh cho nhau, kiểu "Romeo" và "Julliette."   Chúng tôi nhớ lại lúc con ḿnh c̣n bé dại và hồi tưởng lại cái cảm xúc hạnh phúc lúc bồng bế con trong tay và cái cảm tưởng là không ai đẹp hơn con ḿnh và ḿnh sẵn sàng làm bất cứ điều ǵ để bảo vệ con.  Ai từng làm cha làm mẹ cũng đă trải qua những cảm xúc như thế.  Do đó, dùng chữ yêu con lúc con mới ra đời và c̣n bé bỏng thật là chính xác.  Trải qua nhiều năm tháng cái t́nh "yêu" con đằm thắm lại và chuyển thành "thương."  Nói như thế, chúng ta có thể cho chữ "yêu" tương đương với "in love" và "thương" là "love". 

Lứa tuổi thanh thiếu niên - teenagers - là lứa tuổi "khó yêu" nhưng "đáng yêu" hay cần được yêu nhất!  Trong lứa tuổi này, con cái bắt đầu muốn có sự tự lập, tự tách riêng khỏi lệ thuộc cha mẹ để chuẩn bị làm "người lớn" - đây là một tiến tŕnh tự nhiên trong sự phát triển của con người, bất kể chủng tộc, văn hóa và màu da.  Những câu phát biểu ư kiến trái ngược với cha mẹ, những hành vi chống đối hay tỏ ra bất cần đều nằm trong diễn tiến đi từ sự lệ thuộc (dependence) đến sự tự lập (independence) mà xă hội Âu Mỹ cho là tự nhiên.  Ngoài sự thay đổi về tâm lư các cô cậu c̣n bị giao động về các biến chuyển thể lư. 

Trong giai đoạn này, vai tṛ cha mẹ chuyển đổi từ trách nhiệm "dạy dỗ" (teaching/nurturing) đến "hướng dẫn" (guiding/facilitating).  Người cha người mẹ phải chấp nhận sự thay đổi từ "tập quyền" - cha mẹ là người nắm quyền quyết định tất cả những vấn đề quan trọng - đến "phân quyền" - cho phép con cái góp ư kiến và cùng quyết định những ǵ ảnh hưởng trực tiếp tới cuộc đời chúng. Đây không phải là chuyện dễ làm, nhất là khi cha mẹ tin là ḿnh khôn ngoan hơn, từng trải hơn, nhiều kinh nghiệm đời hơn, v.v.. như câu ca dao "Trứng làm sao khôn hơn rận."  Có thể trong một số gia đ́nh Việt Nam hải ngoại cha mẹ vẫn áp dụng nguyên tắc "áo mặc sao qua khỏi đầu" một cách hữu hiệu.  Tuy nhiên, đa số gia đ́nh chúng ta có lẽ nên "điều chỉnh" lại một tí để có sự dung ḥa giữa Đông và Tây để bớt sự căng thẳng và xung đột giữa cha mẹ và con cái lứa tuổi teenagers.  Cha mẹ có thể hướng dẫn con đi từ sự lệ thuộc, nương tựa vào cha mẹ (dependence) đến sự tương trợ (interdependence.)  Đó là điển h́nh sự ḥa hợp giữa Đông và Tây thích hợp cho gia đ́nh người Việt hải ngoại.

Lứa tuổi này với những phản kháng và chống đối là lứa tuổi "khó yêu" nhất.  Tuy nhiên, đây là lúc cha mẹ cần "yêu" con nhất.  Khi con cái biết chắc và tin tưởng vào t́nh yêu tuyệt đối của cha mẹ và gia đ́nh, chúng sẽ từ từ vượt qua tất cả những khó khăn của lứa tuổi này để thành người.  Ba nguyên tắc chúng tôi chia sẻ phần trên nghe thật đơn sơ nhưng không dễ áp dụng, trừ khi cha mẹ t́m cách "fall in love" lại với con cái ḿnh.  Trên kệ tủ pḥng ngủ và quanh nhà, chúng tôi chưng h́nh các con lúc chúng c̣n bé dại.  Mỗi lần chúng tôi cảm thấy bực ḿnh, khó chịu v́ chúng th́ chúng tôi nh́n vào những khuôn mặt bụ bẫm và ngây thơ đáng yêu của chúng và sự khó chịu và bực dọc từ từ tan biến...

 NGUYỄN-VIẾT KIM & NGUYỄN-LÂM KIMOANH