Về thăm Đồng Bằng Sông Cửu Long (1)
Sunday, June 03, 2007

Kỳ I: Tam Nông, tràm chim vắng bóng chim

Ngô Thế Vinh

LTS: Người Việt hân hạnh đăng tải nhiều kỳ bài ký sự, biên khảo “Từ cầu Mỹ Thuận 2000 tới cây cầu Cần Thơ 2008” của tác giả Ngô Thế Vinh. Bài viết này đã được đăng trên tạp chí Thế Kỷ 21, số 217, Tháng Năm, 2007. Xin cảm ơn tác giả đã cho phép Người Việt sử dụng bài viết này.

                 From mountains to the sea, wetlands at work for us.

                 Từ núi ra biển, các vùng đất ngập phục vụ chúng ta.

                                       World Wetlands Day, 2 Tháng Hai, 2004

ÐỒNG THÁP - Rời Sài Gòn từ buổi sáng sớm, khi chưa có những rối loạn xe cộ và ồn ào tiếng động. Theo quốc lộ 1A đi về hướng tây nam, qua các tỉnh Long An, Tiền Giang qua huyện Cái Bè, đổi qua tỉnh lộ 30 tới Ðồng Tháp. Do đường chưa tốt lại sợ bị công an “bắn” (tốc độ xe) nên nhiều đoạn tài xế phải chạy chậm lại, phải mất hơn sáu giờ để qua một đoạn đường chỉ hơn 200km. Trên đường luôn luôn thấy cảnh tài xế những chiếc xe đò chạy ngược chiều, đưa tay ra dấu. Bàn tay chúc xuống là phía trước không có công an phục kích, bác tài lại yên tâm nhấn ga “phá rào” để vượt qua đoạn đường có giới hạn tốc độ. Vi phạm luật lưu thông không chỉ bị phạt tiền rất nặng, lại thêm bị bấm lỗ trên bằng lái xe, ba lỗ là mất bằng, nên đã làm chùn chân cả những tay lái giang hồ liều mạng tự nhận là rất “bản lãnh.”

Ðến với Ðồng Tháp Mười là đi trên một vùng đất trũng rộng lớn. Có giả thuyết lý thú cho rằng “có thể nơi đây khi xưa là dấu vết cũ của sông Cửu Long, vì một lý do thiên nhiên nào đó sông Cửu Long đã bỏ lòng sông cũ để chảy qua vị trí hiện nay. Hai vùng trũng thiên nhiên rộng lớn là Ðồng Tháp Mười và Ðồng Cà Mau là hai hồ để chứa nước sông Cửu vào mùa nước nổi.” (Trần Ngươn Phiêu - Ðồng Tháp Mười, 2006)

Từ thị xã Cao Lãnh tỉnh Ðồng Tháp, lên tới quận Thanh Bình, để từ đây vẫn theo đường 30 đi về hướng tây bắc. Tới một ngã ba, thay vì đi hướng Hồng Ngự, theo tấm bảng chỉ dẫn, xe quẹo mặt đi thêm 17km nữa trên một đoạn đường tráng nhựa hẹp và khá gập ghềnh để dẫn tới Tràm Chim Tam Nông.

Hai bên đường nhà cửa đang san sát mọc lên, áp lực gia tăng dân số rất rõ, để thấy rằng Tràm Chim đang trước nguy cơ. Sâu vào lề đường, chúng tôi chú ý tới một ngôi mộ không phải trên đất mà trên một sàn xi măng khô ráo cao hơn mặt lộ, ngay phía dưới là đất ruộng ngập nước để thấy Tam Nông nguyên là vùng đầm lầy.

Tràm Chim Tam Nông trong khu tứ giác các con kinh đào thuộc đồng bằng sông Cửu Long (ÐBSCL). Với khí hậu gió mùa, gần xích đạo, nhiệt độ trung bình 27 độ C với biến thiên từ 3 tới 5 độ C trong năm. Ðộ mưa tương đối thấp khoảng 1500mm/năm, mùa mưa khoảng từ Tháng Năm tới Tháng Mười Một. (Phùng Trung Ngân, Garrulax 6:3-5,1989).

Trong chiến tranh Việt Nam, Ðồng Tháp Mười từng là trận địa giao tranh ác liệt và là một vùng rất khó bình định. Mỹ đã thực hiện kế hoạch rút cạn các khu đầm lầy, kết hợp sử dụng chất khai quang da cam và bom napalm để phá hủy các an toàn khu của Việt Cộng nhưng đã không thành công.

Sau chiến tranh do đất chật người đông, người ta vẫn không ngừng rút cạn các khu đầm lầy qua một hệ thống kinh rạch phức tạp nhưng chỉ là để có thêm đất canh tác.

Năm 1985, khi thấy giống hạc Ðông Phương bắt đầu xuất hiện ở vùng đất ngập nước Ðồng Tháp Mười, các nhà khoa học đã triệu tập một Hội Nghị Hạc Quốc Tế ở Côn Minh, thủ phủ Vân Nam, với sự tham dự của nhiều tổ chức như WWF (World Wildlife Fund), IUCN (International Union for the Conservation of Nature), ICF (International Crane Foundation)... nhằm tìm biện pháp bảo vệ Tràm Chim Tam Nông như một khu mẫu mực “du lịch sinh thái” trong vùng Ðông Nam Á. Tràm Chim Tam Nông trở thành một cứ điểm hấp dẫn cho các nhà khoa học muốn nghiên cứu về đời sống sinh hoạt của các loài di điểu.

Là một vùng trũng phía tả ngạn sông Tiền, với diện tích 7,588 hecta được giới thiệu như “mô hình thu nhỏ cảnh quan Ðồng Tháp Mười” với hơn 130 loài thực vật, 120 loài cá nước ngọt, 40 loài lưỡng ngư bò sát, hơn 200 loài chim với 16 chủng loại được coi như quý hiếm; riêng giống hạc Ðông Phương (Eastern Sarus cranes) hay còn có tên là Sếu Ðầu Ðỏ, được liệt kê trong Sách Ðỏ Thế giới (World's Red Book) đang có nguy cơ bị tuyệt chủng. Chỉ mới tám năm, Tràm Chim Tam Nông khu trung tâm Ðồng Tháp Mười được chính thức công nhận là Vườn Quốc Gia Tràm Chim (29 Tháng Mười Hai,1998).

Khu Tràm Chim chủ yếu là vùng đất ngập nước (wetlands) với rừng tràm (Melaleuca) và các loại cỏ nước (wet grasslands), mùa lũ vào khoảng từ Tháng Tám tới Tháng Mười Một, với đỉnh lũ vào Tháng Chín, nước có độ sâu trung bình 2.50m, nhưng vì là vùng thấp nên Tràm Chim vẫn ngập nước trong mùa khô.

Rất khó để thấy trụ sở Tràm Chim Tam Nông nằm khuất lấp ở cái điểm mốc cây số 17 ấy. Nhưng rồi chúng tôi cũng tìm ra. Cô hướng dẫn với một cái tên rất mộc mạc, Nguyễn Thị Ðược, cùng xuống ghe đi với chúng tôi. Do tới Tràm Chim Tam Nông vào giữa thời điểm mùa lũ nên từ ghe chỉ thấy mặt nước mênh mông với nhô lên là những khóm tràm, bụi cỏ, bông súng và rất thưa thớt những bóng chim.

Phải tới Tháng Hai, Tháng Ba, vào mùa nước thấp, Tràm Chim là nơi tràn đầy thực phẩm tôm cá sò ốc hến sẽ lôi cuốn các đoàn di điểu từ xa trở về kiếm ăn và sinh sản. Không phải chỉ có giống hạc Ðông Phương; còn phải kể thêm loại chim nước hiếm quý như Oriental Darter, lesser adjutant stork, Painted Stork, Asian Golden Weaver và nhiều chủng loại chim khác.

Mới đây có thêm mối quan ngại về dịch cúm gia cầm H5N1 có nguy cơ lan ra toàn cầu và các chuyên viên dịch tễ học (epidemiologist) của Tổ Chức Y Tế Thế Giới có nhắc tới khả năng các đàn di điểu phát tán bệnh đi tứ phương. Ðồng bằng sông Cửu Long cũng là nơi có ổ bệnh H5N1 cho dù đã được khống chế nhưng không phải không có khả năng tái phát.

Không chỉ có động vật và các loài chim hiếm quý, trong số hơn 130 loài thực vật, phải kể tới giống lúa hoang (Oryza rufipogon), cũng đang có nguy cơ không còn nữa. Trong bài viết về Ðồng Tháp Mười, Bác Sĩ Trần Ngươn Phiêu có nhắc tới loại lúa đặc biệt này như một độc đáo khác thường được thấy ở Ðồng Tháp, đó là loại “lúa trời, mọc từ lòng đất vươn lên cao khỏi mặt nước, giống như loại lúa nổi. Dân nghèo dùng xuồng nhỏ, thấp, len lỏi vô các bưng có lúa trời, dùng thanh tre dài lùa đập các cọng lúa để hột lúa rụng rớt vô xuồng. Ði đập mót lúa trời cũng là một nguồn sinh sống cho dân cư cùng khổ, không đất canh tác.”

Theo Giáo Sư Phạm Hoàng Hộ: “Lúa hoang là giống lúa nổi, có thân dài 1,5m - 4m, thân to 4mm - 6mm, với lóng dài 10cm. Lá có phiến dài 20cm, rộng cm... Trước đây có ở ruộng sâu khắp cùng và rất nhiều ở Ðồng Tháp.” (Cây Cỏ Việt Nam 1991. III - 2, tr. 776).

Theo Giáo Sư Võ Tòng Xuân, “Cây lúa ma hay lúa hoang Oryza rufipogon (OR) mọc hoang ở các nơi đầm lầy, hoặc dọc theo các kênh mương ở Ðồng Tháp Mười, và các vùng nước sâu trung bình ở các tỉnh Cần Thơ, Vĩnh Long, Tiền Giang. Có một loại khác nữa, Oryza nivara (ON) mọc chung với OR ở các vùng này. Năng suất rất thấp, khoảng 0.2 đến 0.4 tấn/ha mà thôi. Ngày nay khi các cánh đồng trong Ðồng Tháp Mười đã phủ kín lúa cao sản thì OR và ON gần như bị tiêu diệt hết.” Giáo Sư Võ Tòng Xuân cho biết, ông đã đưa cả hai loại lúa hoang này sang giữ tại IRRI (International Rice Research Institute) tại Banos 60km Nam Manila, là viện nghiên cứu lúa gạo quốc tế lớn và lâu đời nhất Á Châu.

Tam Nông còn có những đầm sen và súng tô điểm thêm cho vẻ đẹp cảnh quan của Tràm Chim.

Và rồi cũng không thể không nói tới một “loại cây bất ưng” đang xâm lấn sinh cảnh của Tràm Chim Tam Nông: cây Mimosa pigra. Tuy là một giống ngoại lai từ vùng nhiệt đới Nam Mỹ nhưng đang tràn lan trong vùng trung tâm Tràm Chim gây tác hại trên sinh cảnh và tính đa dạng sinh học của khu bảo tồn.

Theo Giáo Sư Phạm Hoàng Hộ, “Mimosa pigra hay trinh nữ nhọn là một loại cây cứng cao 2m - 3 m, lá khi đụng cũng xếp lại nhưng chậm hơn trinh nữ mắc cỡ (M. pudica), sóng lá mang một gai đứng cao 1,5cm giữa mỗi cặp thứ diệp. Hoa đầu vàng, hoa như ở trinh nữ. Chụm trái to có lông hoe, dày 10 - 12 x 1,3 - 1,6cm rụng từng đốt chừa hai bìa lại. Gốc Nam Mỹ, gặp ở các nơi đầm lầy...” (Cây Cỏ Việt Nam 1991_ I -2, tr. 1029).

Theo Giáo Sư Võ Tòng Xuân, thì “Mimosa pigra còn được gọi là Mai Dương hay Ngưu Ma Vương là một đau đầu cho nông dân vùng đất ngập nước. Cây này phát tán rất nhanh và rất khó diệt trừ. Ðã có nhiều nghiên cứu quốc tế nhằm tìm biện pháp hữu hiệu để diệt chúng nhưng đến nay vẫn chưa có kết quả tốt. Vườn bảo tồn quốc gia Tràm Chim Tam Nông, nơi mà Tổ Chức Hạc Quốc Tế (ICF) đầu tư bảo tồn đàn sếu đầu đỏ quý hiếm, đang bị Mai Dương lấn áp.”

Do đó, nhân kỷ niệm “Ngày Ðất Ngập Nước Thế Giới” nơi bốn quốc gia ven sông Mekong vùng Hạ Lưu: Việt Nam, Cambodia, Lào và Thái Lan, với khẩu hiệu “Từ núi ra biển, các vùng đất ngập nước phục vụ chúng ta - World Wetlands Day 02 Tháng Hai, 2004”

Riêng với Việt Nam, vùng điểm được chọn là Tràm Chim Tam Nông. Ngoài những nghi thức của một ngày lễ hội với các cuộc vui đua thuyền, đá banh, diễn kịch... nhưng đáng chú ý nhất đó là ngày phát động phong trào “lùng và diệt cây Mai Dương, Ngưu Ma Vương hay trinh nữ nhọn” và cũng để báo động với dân chúng địa phương là giống Mimosa pigra kẻ thù nguy hiểm, cần có một chiến dịch lâu dài lùng và diệt loại cây này để bảo vệ sự cân bằng và đa dạng sinh thái của Tràm Chim Tam Nông.

Từ khi Tràm Chim đã chính thức trở thành khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia, ngoài số tiền bốn tỉ đồng từ Việt Nam, còn có thêm nhiều tặng dữ của các quốc gia khác như Ðan Mạch, Ðức, Nhật... nhằm bảo tồn khu Hạc và phát triển vùng đệm (buffer zone) của Tràm Chim.

Từ 1995, Tổ Chức Hạc Quốc Tế đã lên kế hoạch khảo sát các vùng sinh sản của giống Sếu Ðầu Ðỏ và kể từ Tháng Ba, 1998, các nhà điểu học đã khởi sự cho đặt những chiếc vòng theo dõi điện tử (electronic tracking rings) để khảo sát toàn sinh cảnh và lối sinh hoạt của giống di điểu này. Chương trình được tài trợ bởi chánh phủ Nhật và có sự tham gia của các nhà khoa học Nhật, Mỹ và Việt Nam.

Theo cô Ðược, hướng dẫn viên của Tràm Chim, thì do những ảnh hưởng tiêu cực dây chuyền, số hạc cũng như các loại chim hiếm quý trở về ngày càng ít đi vào mùa khô mỗi năm về sau. Ðây là một hiện tượng rất đáng quan tâm đối với các nhà bảo vệ môi sinh. Từ 20 năm qua là số chim hạc trở lại Tràm Chim càng ngày càng ít đi: từ con số 1,052 năm 1988, xuống còn 631 năm 1996, 154 năm 2004 và chỉ còn 90 con năm 2006 (Source: VNN).

Có thể do nhiều nguyên nhân: suy thoái môi trường sống trong Tràm Chim với các kinh rạch mới, các trận lũ bất thường do ảnh hưởng chuỗi đập thượng nguồn Vân Nam, còn phải kể cả sức ép dân số từ các khu phát triển gia cư, chiếm lấn đất quanh vùng đệm, nhu cầu lấy nước từ Tràm Chim, bao quanh tràm chim là những cánh đồng lúa với ảnh hưởng độc hại của phân bón hóa chất... Tất cả đều có tác hại lâu dài tới khu bảo tồn.

Ðã thế lại đang có thêm một công trình làm con lộ vòng đai quanh Tràm Chim Tam Nông để khai thác “du lịch sinh thái,” với cảnh quan thiên nhiên ngày một thu hẹp, nhìn về tương lai không xa, hệ sinh thái phong phú của Tràm Chim Tam Nông đang được đếm từng ngày.

Săn bắn trong khu Tràm Chim tuy bị cấm nhưng thực tế thì vẫn cứ diễn ra, gây sát hại các loài chim quý kể cả giống hạc.

Các nhà bảo vệ môi sinh đã rất có lý khi chọn giống Hạc Ðông Phương như một “chủng loại quan trọng, flagship species,” bảo vệ hạc có nghĩa là bảo vệ cho hơn 120 loài chim, nhưng xa hơn thế nữa cũng là bảo vệ cho cả một hệ sinh thái trong lành của đồng bằng sông Cửu Long và con sông Mekong, mà Tràm Chim Tam Nông là một biểu tượng sống.

Tới Ðồng Tháp Mười, khi qua huyện Lấp Vò nơi mà mấy năm trước đây ngư dân đã bắt được một “con cá đuối nước mặn” khổng lồ dài hơn 4m ngang 2m và nặng tới 270kg trên sông Tiền nhưng khi hỏi thì không ai biết hay đúng hơn là chẳng còn ai nhớ!

Cũng rất ít ai nhớ là chỉ cách đây hơn 30 năm thôi, nguồn tôm cá thiên nhiên đồng bằng sông Cửu Long còn phong phú là thế nào. Nay thì nguồn tài nguyên ấy cạn kiệt và cũng ít ai thắc mắc tại sao. Không kể Thái Lan, ngay người dân Lào và Cambodia từ hai quốc gia không thể nói là hơn Việt Nam, nhưng họ có ý thức về con sông Mekong và có thông tin nhiều hơn về những con đập khổng lồ Vân Nam chắn ngang dòng chính sông Mekong. Rồi không thể không nghĩ tới cái địa chỉ nghịch lý “12 Phố Hàng Tre Hà Nội của Ủy Hội Quốc Gia Sông Mekong Việt Nam” thay vì nơi Ðại học Cần Thơ hay Ðại học An Giang.